روز جهانی آزادی مطبوعات ما را وادار میسازد تا به این نکته نیز بیندیشیم و آن را درک کنیم که آزادی و مسئولیت از یکدیگر جدا نیستند. اگر آزادی بدون مسئولیت به کار گرفته شود، میتواند سبب هرجومرج گردد؛ در حالی که آزادی همراه با مسئولیت، توازن، آگاهی و عدالت را در جامعه ترویج میدهد۔
روز جهانی آزادی مطبوعات
فلسطین، سوریه، اوکراین، افغانستان، اسرائیل، ایران و دیگر کشورهایی که تحت تأثیر درگیریها قرار دارند، شاهد آن بودهاند که بسیاری از خبرنگاران در حین انجام وظایف حرفهای خود جانشان را از دست دادهاند۔
من روخانہ رحیم وزیر، خبرنگار جوانی هستم که از منطقهٔ میرانشاه در وزیرستان شمالی میباشم. در رشتهٔ علوم رسانهای تحصیلات عالی دارم و نوشتههایم در موضوعات مختلف مورد پسند خوانندگان قرار گرفته است۔
روز جهانی آزادی مطبوعات هر سال در ۳ می گرامی داشته میشود. هدف از این روز برجستهسازی اهمیت خبرنگاری، تقویت اصول آزادی بیان و ادای احترام به آن دسته از خبرنگارانی است که در راه جستجوی حقیقت، حتی جان خود را فدا میکنند. این روز نخستینبار در سال ۱۹۹۱ توسط یونسکو در کنفرانس عمومیاش مطرح شد و سپس در سال ۱۹۹۳ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد بهطور رسمی به رسمیت شناخته شد. از آن زمان تاکنون، این روز در سراسر جهان هم بهعنوان یک یادبود و هم بهعنوان فرصتی برای تأمل جدی گرامی داشته میشود۔
این روز یادآور این واقعیت است که خبرنگاری یکی از ارکان اساسی هدایت فکری جامعه و پاسداری از ارزشهای دموکراتیک است. در یک جامعهٔ ایدهآل، خبرنگار حق دارد بدون ترس و واهمه حقیقت را بیان کند؛ اما شرایط کنونی جهانی و منطقهای این تصور را پیوسته به چالش میکشد. امروز خبرنگاری در نقطهای حساس قرار دارد: از یک سو سرعت بالای انتقال اطلاعات، و از سوی دیگر افزایش بهای حقیقتگویی۔
در نقاط مختلف جهان، خطراتی که خبرنگاران با آن روبهرو هستند، متنوع و پیچیدهاند. خبرنگارانی که در مناطق جنگی فعالیت میکنند، مستقیماً با تهدیدهای مرگبار مواجهاند. در کشورهایی مانند فلسطین، سوریه، اوکراین، افغانستان، اسرائیل و ایران، بسیاری از خبرنگاران در حین انجام وظیفه جان باختهاند. بر اساس گزارش نهادهای بینالمللی مانند «کمیته حفاظت از خبرنگاران» و «گزارشگران بدون مرز»، هر سال دهها خبرنگار در جریان انجام وظیفه به قتل میرسند یا در حملات هدفمند و بمبارانها جان خود را از دست میدهند۔
این خطرات تنها به مناطق جنگی محدود نمیشود. حتی در جوامعی که به ظاهر آرام هستند نیز خبرنگاران با انواع فشارها روبهرو هستند؛ از سانسور دولتی گرفته تا تهدید گروههای قدرتمند و فشارهای اقتصادی برای خاموش کردن صداها. گاهی نیز خبرنگاران با پروندههای ساختگی، بازداشت یا کارزارهای سازمانیافته در شبکههای اجتماعی مواجه میشوند که آزادی حرفهای آنان را محدود میسازد. در عصر دیجیتال، در کنار دسترسی آسانتر به اطلاعات، آزار و اذیت آنلاین، ترولینگ و حملات سایبری نیز به چالشی تازه تبدیل شده است۔
علاوه بر این، مشکلاتی که خبرنگاران زن با آن مواجهاند، بُعد مهم دیگری از این موضوع است. با وجود افزایش حضور زنان در این حوزه، آنان همچنان با تبعیض جنسیتی، آزار و ناامنی روبهرو هستند. در جریان گزارشگری میدانی، خبرنگاران زن نهتنها با چالشهای حرفهای، بلکه با رفتارهای نادرست اجتماعی، اظهارنظرهای نامناسب و حتی تهدیدهای جسمی مواجه میشوند. در فضای مجازی نیز کارزارهای تخریبی، اتهامات دروغین و حملات نفرتانگیز علیه آنان رایج است که بر سلامت روانی و عملکرد حرفهایشان تأثیر منفی میگذارد۔
در سطح نهادی نیز زنان از فرصتهای برابر برخوردار نیستند. حضور آنان در سمتهای رهبری محدود است و در زمینهٔ دستمزد و پیشرفت شغلی نیز نابرابری وجود دارد. با این حال، بسیاری از خبرنگاران زن با تلاش و شجاعت خود توانستهاند جایگاه برجستهای به دست آورند و الهامبخش نسل جدید باشند۔
گسترش رسانههای دیجیتال نیز شیوهٔ خبرنگاری را بهطور اساسی دگرگون کرده است. انتقال خبر اکنون در لحظه انجام میشود، اما این سرعت، روند تحقیق و راستیآزمایی را تحت تأثیر قرار داده است. انتشار اخبار جعلی و اطلاعات گمراهکننده، اعتبار رسانهها را به چالش کشیده و اهمیت خبرنگاری مسئولانه را بیش از پیش افزایش داده است. در چنین شرایطی، خبرنگار باید به اصول تحقیق، دقت و بیطرفی پایبند بماند۔
روز جهانی آزادی مطبوعات به ما یادآوری میکند که آزادی و مسئولیت از هم جداییناپذیرند. آزادی بدون مسئولیت میتواند به بینظمی منجر شود، اما آزادی همراه با مسئولیت، زمینهساز توازن، آگاهی و عدالت در جامعه است. خبرنگار واقعی کسی است که در برابر قدرت ایستادگی کند، صدای مظلومان باشد و حقیقت را با امانتداری بازگو کند۔
بیتردید، خبرنگاری حرفهای ارزشمند و حتی مقدس است، اما این ارزش زمانی حفظ میشود که اصول اخلاقی در آن رعایت گردد. بزرگترین آزمون خبرنگار در دنیای امروز این است که فراتر از فشار، ترس و وسوسهها، اعتبار خود را حفظ کند؛ چرا که قدرت واقعی رسانه نه در امکانات آن، بلکه در حقیقتگویی آن نهفته است۔
سوم می، یادآور فداکاری تمام خبرنگارانی است که در راه حقیقت جان خود را از دست دادهاند و فرصتی است برای تجدید عهد که در راستای تقویت یک رسانهٔ آزاد، مسئول و باوقار تلاش کنیم. این، پیام واقعی این روز و نشانهٔ یک جامعهٔ آگاه و متمدن است۔