زبان فارسی در این سرزمین، نه دیوار جدایی، بلکه پلی برای اتحاد و همگرایی میان مردم آن بوده است. زبانی که از مرزهای قومی و قبیلهای فراتر رفته، در حافظهٔ مشترک نسلها ریشه دوانده و با پیوند دادن اندیشهها و فرهنگهای گوناگون، نشان داده است که تمدن نه بر پایهٔ خون و تبار، بلکه بر اساس دانش، خلاقیت و همزیستی انسانها ساخته میشود.
برخی پیوندها چنان ریشهٔ عمیقی در تاریخ دارند که دیگر به چشم نمیآیند؛ همانگونه که برخی جداییها آنقدر تکرار میشوند که بهتدریج طبیعی جلوه میکنند. در افغانستان، برای نسلها، قومیت، قبیله و تبار چنان مطرح شدهاند که گویی مردم این سرزمین پیش از هر چیز دیگری از یکدیگر جدا بودهاند. اما پرسش اینجاست: چگونه مردمی که قرنها در یک حوزهٔ فرهنگی مشترک زندگی کردهاند، اکنون بیش از آنکه بر مشترکات خود تکیه کنند، به تفاوتهایشان متوسل میشوند؟
به باور من، یکی از مهمترین پیوندهای تاریخی افغانستان، زبان فارسی است؛ زبانی که هرگز ملک انحصاری یک گروه قومی نبوده و در محدودهٔ مرزهای سیاسی امروزی نیز شکل نگرفته است. فارسی برای قرنها زبان دانش، ادبیات، اداره و گفتوگوی فرهنگی در بخش بزرگی از خراسان و آسیای میانه بوده است. مردمانی با تبارها و زبانهای مادری گوناگون، به این زبان اندیشیده و نوشتهاند. فارسی افزون بر اینکه زبان مادری میلیونها انسان است، در دورههای مختلف بهعنوان وسیلهٔ ارتباط میان جوامع گوناگون نیز ایفای نقش کرده است.
این سخن به معنای برتری فارسی بر پشتو، ازبیکی، ترکمنی، بلوچی، پشهای یا دیگر زبانها نیست. اگر در دفاع از یک زبان، زبان دیگری را انکار کنیم، در واقع همان منطقی را بازتولید کردهایم که از آن انتقاد میکنیم. فارسی میراث مشترک است، نه سند مالکیت قومی. شاید نخستین افسون که باید شکسته شود، همین تصور باشد که یک زبان، درست مانند یک دولت، باید «مالک» داشته باشد.
اما این پیوند فرهنگی چگونه در سیاست معاصر به میدان منازعه تبدیل شد؟ برای پاسخ به این پرسش، باید میان هویت اجتماعی و هویت سیاسی تفاوت قایل شد. قومیت و قبیله پیش از استعمار نیز وجود داشتند و استعمار آنها را از هیچ به وجود نیاورد. با این حال، قدرتهای استعماری در برخی موارد تفاوتهای موجود را دستهبندی کردند و به ابزار مرزبندی، اداره و رقابت سیاسی تبدیل ساختند. حکومتهای داخلی نیز از طریق تمرکز قدرت، توزیع ناعادلانهٔ منابع و استفاده از وفاداریهای گروهی، به تداوم این روند کمک کردند.
در قرن نوزدهم، افغانستان در میانهٔ رقابت بریتانیا و روسیه، در جایگاه یک دولت حایل قرار گرفت. امنیت امپراتوریها بر زندگی و پیوندهای مردم بومی اولویت یافت. خط دیورند که در سال ۱۸۹۳ ترسیم شد، نمونهای از یک مرزبندی سیاسی بود که حوزههای اجتماعی و تاریخی را از یکدیگر جدا کرد. حمایت بریتانیا از تمرکز قدرت نیز بر شکلگیری ساختار دولت تأثیر گذاشت. با این حال، نسبت دادن تمام بحرانهای بعدی به استعمار، مسئولیت حکومتها و نخبگان داخلی را پنهان میکند. استعمار قومیت را به وجود نیاورد، اما به تقویت نظمی کمک کرد که در آن تفاوتهای قومی میتوانستند به ابزار قدرت تبدیل شوند.
هنگامی که یک دولت بهجای حقوق برابر شهروندان، بر اساس معامله میان رهبران و مرکز قدرت ساخته شود، پرسش اساسی تغییر میکند. دیگر نمیپرسیم چرا حقوق سیاسی باید به تبار وابسته باشد؛ بلکه میپرسیم کدام رهبر چه سهمی دریافت کرده است. یکی وزارت میگیرد، دیگری فرماندهی و سومی کرسی معاونت؛ اما مردمی که به نام آنان این معامله صورت گرفته، چه حق پایدار و ماندگاری به دست آوردهاند؟ اگر دستاوردهای یک جامعه با رفتن رهبر آن از میان برود، پس ساختار تغییر نکرده است. حق زمانی معنا دارد که در قانون و نهادها ثبت و تضمین شده باشد، نه در نزدیکی به صاحب قدرت.
این منطق به حوزهٔ زبان نیز راه یافته است. فارسی، پارسی و دری گاهی در برابر یکدیگر قرار داده میشوند؛ گویی سه تاریخ کاملاً جداگانه دارند، در حالی که «پارسی» شکل تاریخی نام «فارسی» است و «دری» نام رسمی گونهٔ زبان فارسی در افغانستان به شمار میرود. تفاوتهای نامها و گویشها باید به رسمیت شناخته شوند، اما نباید به مرزهای انحصاری هویت تبدیل گردند. هنگامی که زبان به ابزاری برای رقابت بر سر قدرت تبدیل شود، حتی نام آن نیز به آزمونی برای سنجش وفاداری سیاسی مبدل میگردد. چرا میراثی که برای قرنها زمینهساز گفتوگو بوده است، امروز باید وسیلهٔ جدایی شود؟
در چنین فضایی، مسئلهٔ تجزیه نیز اغلب با قطعیتهای سادهانگارانه توضیح داده میشود. برخی بحران طولانیمدت را مقدمهای اجتنابناپذیر برای تجزیه میدانند و برخی دیگر باور دارند که منافع قدرتهای جهانی، بقای مرزهای کنونی را تضمین میکند. هیچیک از این دیدگاهها قانون قطعی تاریخ نیست. یک دولت میتواند از درون فرسوده شود، بدون آنکه مرزهایش تغییر کند؛ همانگونه که حفظ مرزها بهتنهایی نشانهٔ انسجام اجتماعی نیست.
موقعیت افغانستان در میان آسیای میانه، ایران، پاکستان و چین، به این کشور اهمیت راهبردی بخشیده است. تغییر مرزهای آن میتواند بر امنیت و اقتصاد منطقه تأثیر بگذارد. با این حال، از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که یک طرح واحد و همیشگی غرب وجود دارد یا همهٔ قدرتها دربارهٔ آیندهٔ افغانستان توافق نظر دارند. منافع دولتها تغییر میکند. بنابراین، رد احتمال تجزیه صرفاً بر اساس محاسبات مربوط به قدرتهای خارجی، همانقدر قابل پرسش است که قطعی دانستن آن بر اساس بحران داخلی.
حتی اگر فرض کنیم که تجزیه صورت بگیرد، پرسشهای دشواری مطرح میشوند: چه کسی مرزهای جدید را تعیین خواهد کرد و بر چه اساسی؟ حقوق مردمی که در شهرها و مناطق دارای ترکیب جمعیتی مختلط زندگی میکنند، چگونه تضمین خواهد شد؟ آیا منازعات پایان مییابند یا تنها به دو سوی مرزهای جدید منتقل میشوند؟ پیوند فرهنگی فارسیزبانان افغانستان با ایران و آسیای میانه، واقعی و دیرینه است؛ اما حفظ این پیوند لزوماً به تجزیه نیاز ندارد. دانشگاهها، کتابها، آموزش و تبادلات فرهنگی میتوانند از مرزهای سیاسی عبور کنند، بدون آنکه نیازی به تغییر این مرزها باشد.
تاریخ جابهجایی جمعیتها در افغانستان نیز نیازمند بررسی جدی است. حکومتها در دورههای مختلف از اسکان و انتقال گروههای جمعیتی برای تحکیم قدرت استفاده کردهاند و این سیاستها گاهی به منازعه بر سر زمین و منابع انجامیده است. با این حال، تصمیمهای حکومتهای گذشته نباید به گناه موروثی مردم امروز تبدیل شوند. عدالت تاریخی به معنای بهرسمیتشناختن آسیبها، بررسی حقوق و جبران بیعدالتیها است، نه پاسخ دادن به یک نوع تبعیض با نوع دیگری از آن.
در اینجا تفاوت میان نگاه تمدنی و مالکیت قومی آشکار میشود. نگاه انحصارطلبانه میپرسد چه کسی مالک زمین، زبان و دولت است؛ اما نگاه فراگیر میپرسد چگونه میتوان میراث مشترک را به رسمیت شناخت و حقوق برابر همه را تضمین کرد. البته تمدن نیز اگر به ابزاری برای برتریجویی تبدیل شود، شکل تازهای از همان افسون خواهد بود. دفاع از زبان فارسی تنها زمانی معنا دارد که با آزادی آموزش و رشد تمام زبانهای افغانستان همراه باشد.
مشکل اساسی افغانستان تنها این نیست که کدام گروه قومی بیشتر حکومت کرده یا کدام قدرت خارجی از حفظ مرزهای کنونی سود میبرد. پرسش این است که چرا یک شهروند هنوز برای برخورداری از حقوق خود باید به تبار، زبان یا یک رهبر وابسته باشد. اگر حقوق در نهادهای پاسخگو تضمین شوند، هیچ جامعهای برای حفظ فرهنگ خود به انحصار دولت نیاز نخواهد داشت.
شاید افسون عمیقتر افغانستان این باشد که هویت خود را بیش از آنکه بر اساس آنچه با هم ساختهایم تعریف کنیم، بر پایهٔ آنچه ما را از یکدیگر جدا میسازد، تعریف کردهایم. شکستن این افسون نه با انکار اقوام، بلکه با پایان دادن به مالکیت قومی بر دولت و تاریخ آغاز میشود؛ گذار از سهمخواهی رهبران به حقوق شهروندان، از زبان بهعنوان ابزار رقابت به زبان بهعنوان پل ارتباطی و از مرزبندیهای ذهنی «ما» و «دیگران» به پذیرش حقوق برابر.
و بار دیگر همان پرسش باقی میماند: اگر زبان و فرهنگ در سراسر تاریخ توانستهاند مردم این سرزمین را به یکدیگر نزدیک سازند، چرا سیاست همچنان آنان را از هم دور نگه میدارد؟