رسانههای طالبان ادعا کردهاند که در گردهمایی علمای دینی که به تاریخ ۱۶ و ۱۷ نوامبر در دانشگاه کابل برگزار شده بود، ملا هبتالله را «شیخالاسلام» اعلام کردهاند. اقدام ملا هبتالله نشاندهنده قدرتطلبی و شخصیتپرستی او است. در تاریخ ۱۴۴۸ ساله اسلام، هیچ شخصی خود را برای دریافت این لقب نامزد نکرده است. همواره علمای جهان اسلام بودهاند که تحت تأثیر جایگاه علمی یک شخص، از طریق اعطای این لقب، مقام علمی او را به رسمیت شناختهاند. از جمله مفتی تقی عثمانی، شیخالاسلام، و دیگر شخصیتهایی که این لقب به آنان داده شده است، همواره با فروتنی برخورد کرده، خود را شاگرد دین دانسته و گفتهاند که شایسته این لقب نیستند.
ملا هبتالله تنها پدیده عجیب در تاریخ اسلام است که با استفاده از قدرت دولتی، افراد مورد نظر خود را تحت برنامهریزی رسمی گردهم آورده و آنان را مجبور ساخته است تا او را شیخالاسلام بپذیرند. مضحکتر از این، آن است که این پیشنهاد که تحت برنامهریزی رسمی مطرح شده بود، حتی از سوی همان گردهمایی رسمی نیز بهگونه رسمی تأیید نشده است. منابع حاضر در این نشست افشا کردهاند که سراجالدین حقانی، رهبر شبکه حقانی، واکنش شدیدی به این موضوع نشان داده و در سخنرانی خود گفته است که در اسلام هیچ فردی حق ندارد سلطه خود را بر دیگران تحمیل کند. او همچنان پذیرفته است که افراد زیادی با هبتالله اختلاف نظر دارند. وی صریحاً نام برده و گفته است که از ستایش هبتالله دست بردارید، کار کنید؛ بدون حمایت مردم، این نظام ناکام خواهد شد. افزون بر این، گزارشها حاکی از آن است که پس از سخنرانی سراجالدین حقانی، علمای وابسته به گروه حقانی جلسه را ترک کردهاند. با مشاهده این وضعیت، حتی نظر علمای حاضر درباره این قطعنامه نیز گرفته نشده است؛ بلکه تنها در رسانههای تحت کنترل خود اعلام کردهاند که علما هبتالله را شیخالاسلام تعیین کردهاند.
حقیقت و جایگاه لقب شیخالاسلام
لقب شیخالاسلام از قرون نخستین اسلام بهعنوان نشانهای از بهرسمیتشناختن دانش و جایگاه علمی شخصیتهای برجسته دینی به کار رفته است؛ شخصیتهایی که از برجستهترین علمای زمان خود بوده و بهعنوان پیشوایان علوم اسلامی شناخته میشدند. امام ابن تیمیهؒ، امام ابن حجر عسقلانیؒ، امام ابن کثیرؒ و امام زکریا انصاریؒ از نمونههای این علما هستند. این لقب در اصل اعتراف اهل علم به مقام و منزلت بلند علمی یک دانشمند بود.
خلافت عثمانی این لقب را بهگونه رسمی از نظر قانونی اعتبار بخشید. در آن نظام، شیخالاسلام بلندپایهترین مقام مذهبی بود که از سوی سلطان تعیین میشد. جایگاه قانونی شیخالاسلام عثمانی حتی از رئیس دادگاه عالی نیز فراتر بود. او راهنمای شرعی خلیفه و تمام خلافت به شمار میرفت و میتوانست اقدامات خلیفه را بررسی کرده و درباره درست یا نادرست بودن آنها تصمیم بگیرد. در تاریخ نمونههای متعددی وجود دارد که خلیفه تصمیمی گرفته، اما پس از صدور فتوای شیخالاسلام، از تصمیم خود عقبنشینی کرده است. این مقام بهنوعی نقش نظارت مذهبی بر خلیفه و دولت را ایفا میکرد. (اکنون هبتالله در حالی که خودش حاکم است، خواهان چنین اختیاری میباشد؛ پس نظارت و پاسخگویی چه شد؟)
از جمله صلاحیتهای شیخالاسلام عثمانی، صدور فتوا، نظارت بر امور شرعی و قانونی، نظارت بر قاضیان و نهادهای مذهبی، راهنمایی دولت و پاسخگو ساختن آن بود. پس از پایان خلافت عثمانی، این مقام نیز از میان رفت. از آن زمان به بعد، این عنوان صرفاً بهعنوان یک لقب برای بهرسمیتشناختن دانش و معرفت یکی از علمای معاصر از سوی دیگر علمای همعصر او مورد استفاده قرار گرفته است؛ اما هیچکس مانند هبتالله تلاش نکرده است که خودش را شیخالاسلام اعلام کند.
چرا هبتالله میخواهد شیخالاسلام شود؟
این پرسش مهم است که چرا هبتالله تا این اندازه مشتاق بود خود را شیخالاسلام اعلام کند و شخصاً از طریق برنامهریزی دولتی، این لقب را به خودش اعطا نماید.
یک واقعیت این است که به گفته روانشناسان، هنگامی که احساس حقارت در انسان از حد بگذرد، ممکن است به اختلالی مبتلا شود که در آن خودش را فردی بسیار باعزت و محترم میپندارد. در گذشته، خود را شیخالحدیث و سپس شیخالحدیثالقرآن خواندن، از جمله نشانههایی است که با توجه به آنها میتوان این ادعا را پذیرفت. اما هدف دوم و مهمتر از آن، قدرتطلبی ملا هبتالله و روش بیمارگونه او برای متمرکز ساختن تمام اختیارات در دست خودش است.
در گذشته نزدیک، او اختیار برگزاری جلسات کابینه را از نخستوزیر گرفته است، صلاحیت تصمیمگیری را از وزیران سلب کرده و از تعیین و تبدیل مقامهای نظامی گرفته تا انتصاب پایینترین کارمندان دولتی و حتی مسائل تخنیکی مانند بودجه را تحت کنترل خود درآورده است. اکنون با استفاده از این عنوان، اختیار تصمیمگیری قاضیان عادی را نیز از آنان گرفته و تلاش کرده است مردم را فریب دهد که او بهعنوان شیخالاسلام حق دارد هرگونه برداشت شرعی را که میخواهد، نافذ سازد. هدف او این بوده است که در پناه این عنوان، اختیار سرکوب و از میان برداشتن مخالفان خود و مجبور ساختن تمام کشور به پیروی از فقه مورد نظرش را به دست آورد.
این گردهمایی که تحت نظارت مقامهای عالی آموزشی طالبان برگزار شده بود، علما را برای تأیید دستورات آنان گردهم آورده بود. اعطای یک عنوان تاریخی و علمی به شخصی که پیش از این نیز مقام امیرالمؤمنین را در اختیار دارد، پیام روشنی میفرستد که اقتدار مذهبی و قدرت سیاسی در دست یک فرد متمرکز شده است. حضور آخوندزاده در پایتخت و سخنرانی او در برابر جمعیت، هیچ جای شک باقی نمیگذارد که اطاعت از رهبری او بدون هیچگونه قید و شرطی است.
سخنرانی هبتالله بهعنوان شیخالاسلام
ملا هبتالله در سخنرانی خود در دانشگاه کابل گفت که تعدد مذاهب در افغانستان پایان یافته است، آنان اکنون راه خود را انتخاب کردهاند و همه باید از مذهب حنفی پیروی کنند و هیچکس اجازه ندارد از فقه شافعی پیروی کند. او همچنان گفت که تمام تصمیمهای محاکم طالبان اکنون یکسان شدهاند و این نتیجه حکم و تصمیم خودش است. رهبر ارشد طالبان از ملاهای وابسته به این گروه نیز خواست تا از حکومت طالبان بهگونه جدی حمایت کنند و برای حفظ آن از هر وسیله ممکن استفاده نمایند. آخوندزاده در بخشی از سخنان خود نگرانیاش را از بروز اختلافات داخلی میان اعضای طالبان ابراز کرد و از ملاها و اعضای این گروه خواست اتحاد خود را حفظ کرده و در حمایت از نظام حکومتی طالبان محکم و استوار بایستند. او به قاضیان دستور داد که تمام احکام اعدام و مجازاتهای سنگین باید پیش از صدور، برای تأیید به او ارائه شوند.
در این میان، تکتک کلمات سخنرانی یک ساعت و ده دقیقهای هبتالله بهاندازه کافی ثابت میسازد که او نهتنها شایسته لقب شیخالاسلام نیست، بلکه حتی مستحق آن نیست که یک حاکم مشروع مسلمان خوانده شود. هر کلمه از سخنان او اعلام میکند که این شخص شاید یک فرد متعصب و خشونتگرا باشد، اما بههیچوجه شایستگی مقام بلند و والایی مانند شیخالاسلام را ندارد. کسی که بهجز برداشتهای خود، هیچ برداشت فقهی دیگری از اسلام را به رسمیت نمیشناسد، بلکه آن را جرم نیز میداند، نهتنها شایسته لقب شیخالاسلام نیست، بلکه حتی حق ندارد مفتی فقه حنفی باشد؛ زیرا فقه حنفی معتدلترین و عملیترین تفسیر است که در تمام مراحل آن نفی اجبار و زورگویی وجود دارد.
اگر نگاهی گذرا به سخنرانی او بیندازیم، میبینیم که وی آیات قرآن کریم و احادیث مبارک را بهگونه نادرست در خدمت قدرت خود قرار داده و اعلام کرده است که: «ملت بهمنزله گلهای از گوسفندان است که چوپان آن امیر میباشد.»
در اینجا اصطلاح چوپان به مفهوم خدمتگزار و محافظ به کار رفته است؛ به این معنا که همانگونه که چوپان مسئول تأمین تمام نیازهای گوسفندان خود است و اجازه نمیدهد به آنان آسیبی برسد، امیر نیز چنین مسئولیتی دارد. به عبارت دیگر، فقها برای یادآوری مسئولیت امیر، از واژه چوپان استفاده کردهاند؛ اما ملا هبتالله این اصطلاح را به معنای «مالک» به کار برده و مردم را دارایی و ملک شخصی خود، یعنی بردگانش، معرفی کرده است. او آشکارا اعلام کرده که هیچکس بدون رضایت هبتالله حتی حق انتخاب مذهب و فقه را نیز ندارد. این اقدام صددرصد برخلاف اسلام و در حقیقت سرپیچی آشکار از تعالیم اسلامی است.
اعلان دوم او این بود که همان اختیار اندک تصمیمگیری را نیز از دستگاه قضایی که از قبل مجبور به اطاعت از دستوراتش بود، سلب کرد و اعلام نمود که هر قاضی باید تصمیم خود را پس از تأیید هبتالله صادر کند. این اعلام نیز صددرصد برخلاف تعالیم اسلام و حتی در تضاد با دستورات و تصمیمهای سرور ما حضرت محمد ﷺ است.
پیامبر اکرم ﷺ با یهودیان مدینه پیمانهای مختلفی بستند و حتی آزادی انجام عبادات را برای آنان فراهم کردند. هنگامی که هیئت مسیحیان نجران به مدینه آمد، پیامبر ﷺ به آنان اجازه دادند که حتی در مسجد نبوی عبادت کنند. اما این هبتالله است که میگوید هیچکس اجازه ندارد بر اساس فقه امامی غیر از فقه حنفی نماز بخواند. این دیگر چه نوع اسلامی است؟ این اقدام در حقیقت سرپیچی از تعالیم خود امام ابوحنیفه است. آنچه هبتالله میگوید و انجام میدهد، بههیچوجه اسلام یا فقه حنفی نیست؛ بلکه شاید بتوان آن را یک فقه جدید و خودساخته قندهاری دانست، اما نمیتوان آن را تفسیری از اسلام بر اساس فقه حنفی به شمار آورد.
گرفتن صلاحیت تصمیمگیری از قاضیان و محدود ساختن آن به شخص حاکم، نهتنها با روح عدالت در اسلام در تضاد است، بلکه در حقیقت نابودی عدالت است. در نظام عدل اسلامی، از حضرت ابوبکرؓ تا حضرت علیالمرتضیؓ، تمام خلفا در برابر قاضیان و دستگاه قضایی پاسخگو بودهاند. حتی شخصیتهای بزرگی مانند حضرت عمرؓ و حضرت علیؓ در محکمه حاضر شده، در روند قضایی شرکت کرده و احکامی نیز علیه آنان صادر شده است و آنها این احکام را پذیرفتهاند.
اگر صلاحیت تصمیمگیری در اختیار خود حاکم قرار داده شود، دیگر چه دلیلی برای تابع بودن حاکم از دستگاه قضایی یا پاسخگویی او در برابر قانون باقی میماند؟ هر دو اعلامیه او در این سخنرانی ثابت میسازد که لقب شیخالاسلام که جای خود دارد، ملا هبتالله حتی شایستگی یک حاکم عادی را نیز ندارد.
پیامدهای اجباری ساختن پیروی از فقه حنفی و ممنوعیت مذاهب دیگر
ملا هبتالله آخوندزاده در گردهمایی اخیر بهگونه آشکار اعلام کرده است که پیروی از فقه حنفی در افغانستان اجباری است و عمل به فقه شافعی غیرقانونی و ممنوع میباشد. این تصمیم صرفاً ادعای یکسانسازی مذهبی نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد سیاسی و مذهبی است که هدف آن از میان برداشتن کامل تنوع مذهبی در افغانستان و ایجاد یک نظام مذهبی سختگیرانه و متمرکز زیر حاکمیت طالبان است.
هدف ظاهری این تصمیم آن است که با از میان برداشتن اختلافات در نظام قضایی، عبادات و نهادهای آموزشی، همه مردم مجبور شوند از یک مسیر واحد پیروی کنند. آخوندزاده خودش گفته است که امیر از میان دیدگاههای فقها یکی را انتخاب کرده و آن را نافذ میسازد. هدف اصلی در پشت این تصمیم، تقویت بیشتر جایگاه مطلقالعنان او و غیرقانونی ساختن هرگونه مخالفت مذهبی یا فقهی است.
این اعلام در حقیقت اعلان جنگ آشکار علیه سلفیها، اهل تشیع و مسلمانان هزاره است. از این پس برای اقدام علیه آنان دیگر به هیچ دلیل یا بهانه اضافی نیاز نخواهد بود. تنها همین دستور هبتالله کافی است تا پیروان این مذاهب را «مخالف شریعت» اعلام کرده و مساجد، مدارس دینی، نهادهای آموزشی و دیگر مراکز آنان را مسدود سازند. بزرگترین و فوریترین پیامد آن این خواهد بود که اقدامات علیه این اقلیتها با شدت و بیرحمی بیشتری افزایش یابد. ممکن است مساجد آنان به تصرف درآید، حق عبادت از آنان گرفته شود و بر علما و دانشجویان دینیشان محدودیت وضع گردد.
این سیاست نهتنها آزادی مذهبی را از میان خواهد برد، بلکه تنشهای فرقهای را در افغانستان بیشتر خواهد ساخت. جوامع هزاره، سلفی و شیعه که پیش از این نیز با محدودیتهایی روبهرو بودهاند، اکنون ممکن است از نظر قانونی نیز هدف قرار گیرند. به این ترتیب، این تصمیم برای حکومت طالبان زمینه و توجیه رسمی فراهم میکند تا نهادهای این اقلیتها را تصرف کرده و فعالیتهای مذهبی آنان را محدود سازد.
اگر اعلام هبتالله را در پرتو مجموعه قوانین منتشرشده در جنوری ۲۰۲۶ بررسی کنیم، تصویر بسیار وحشتناکی به دست میآید؛ زیرا در ماده ۱۳ این قانون، به افرادی که به بهانه مصلحت و بدون ارتکاب جرم اجازه قتلشان داده شده است، در بند فرعی اول کسانی شامل میشوند که بهطور مداوم فساد گسترش میدهند؛ در حالی که او روز گذشته همه کسانی را که از فقه حنفی پیروی نمیکنند، مصداق فساد معرفی کرده است.
بر اساس بند فرعی دوم، کسی که برای ایجاد فساد تلاش کند، و بر اساس بند فرعی چهارم، کسی که از عقیده باطل دفاع کند، و بر اساس بند فرعی پنجم، کسی که عقیده باطل را آموزش داده و به آن دعوت کند، نیز میتواند صرفاً به بهانه مصلحت مستحق مجازات اعدام شناخته شود.
اکنون که او تنها نسخه مورد پسند خودش از فقه حنفی را حق دانسته است، دیگران همگی باطل و مفسد معرفی شدهاند؛ بنابراین، بر اساس این منطق، هر سلفی، هر شیعه و هر هزاره واجبالقتل خواهد بود.
چهره جدید هبتالله و القاعده
ملا هبتالله با معرفی خود بهعنوان شیخالاسلام اعلام میکند که عمل به فقه شافعی جرم خواهد بود. پرسش این است که آیا او این قوانین و دستورات را بر القاعده، ETIM و دیگر تروریستهای عرب و بینالمللی نیز تطبیق خواهد کرد؟ زیرا مذهب رسمی القاعده سلفی است؛ یعنی پیروانی از مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی نیز در میان آنان وجود دارند.
- آیا هبتالله علیه حمزه بن لادن، پسر شافعیمذهب اسامه بن لادن، اقدام خواهد کرد؟
- آیا همین قانون علیه سیفالعدل که پیرو مذهب شافعی است نیز تطبیق خواهد شد؟
- آیا علیه عبدالحق ترکستانی، رهبر ETIM که در کابل حضور دارد و پیرو مذهب مالکی است، اقدامی صورت خواهد گرفت؟
- آیا گلآغا، والی پنجشیر، که پیرو مذهب شافعی است، نیز مشمول این قانون خواهد شد؟
- تکتک تروریستهای خارجی وابسته به القاعده که هبتالله بر بنیاد حضور آنان سلطه خود را بر افغانستان برقرار کرده است، شافعی، حنبلی یا مالکی هستند؛ در مورد آنان چه تصمیمی گرفته خواهد شد؟
با اطمینان میتوان گفت که ملا هبتالله در اینجا نیز همان روش ریاکارانه گذشته را در پیش خواهد گرفت؛ به این معنا که همان مبنایی را که بر اساس آن مردم افغانستان را قتلعام میکند، برای القاعده استثنا قائل خواهد شد.
درست همانگونه که در کتاب «عقیده اهل سنت» خود، سلاح برداشتن علیه مسلمانان را جرم دانسته است، اما گروه تیتیپی را که قاتل مسلمانان است، در آغوش گرفته است.
بخش بعدی این سلسله، سهشنبه آینده منتشر خواهد شد.
حملهٔ موشکی شبهنظامیان حوثی به ریاض؛ ائتلاف سعودی این حمله را تأیید کرد