گزارشی که از سوی سازمان بینالمللی حقوق بشری Human Rights Watch منتشر شده، نگرانیهایی را درباره بازگشت شهروندان افغان از پاکستان مطرح کرده و اشاره دارد که در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۴۶ هزار افغان به کشور بازگردانده شدهاند؛ همچنین پرسشهایی درباره عملکرد نهادهای امنیتی مطرح شده است. با این حال، منابع دیپلماتیک و حقوقی در پاکستان تأکید میکنند که این روند اخراج ناگهانی یا اجباری نیست، بلکه اجرای یک چارچوب قانونی بلندمدت و مرحلهوار است که اکنون به مرحله نهایی خود رسیده است.
چهار دهه میزبانی بیسابقه پاکستان بیش از ۴۰ سال میزبان بیش از ۴ میلیون مهاجر افغان بوده است؛ موضوعی که آن را به یکی از بزرگترین و طولانیترین برنامههای میزبانی پناهجویان در جهان تبدیل کرده است. هرچند پاکستان عضو کنوانسیون ۱۹۵۱ پناهندگان نیست، اما طی دههها بر پایه ملاحظات انسانی به شهروندان افغان پناه داده و بارها اسناد اقامت آنان را تمدید کرده است.
روند و پایان اعتبار اسناد قانونی شهروندان افغان در پاکستان پیشتر تحت چارچوبهای مختلف اسنادی، از جمله دارندگان کارتهای «پیاوآر» و «ایسیسی»، طبقهبندی شده بودند. آخرین تمدید برای حدود ۱.۳ میلیون افغان ثبتشده دارای کارت «پیاوآر» در ۳۰ جون ۲۰۲۴ پایان یافت، در حالی که سیاستهای مربوط به حدود ۸۰۰ هزار دارنده کارت «ایسیسی» نیز پس از سال ۲۰۲۳ اعتبار خود را از دست داد. پایان تدریجی این مهلتها نشان میدهد که پاکستان زمان کافی برای قانونیسازی وضعیت اقامت یا آمادگی برای بازگشت در اختیار افراد قرار داده بود.
گذار به سوی کنترل مهاجرت
اقدامات کنونی عمدتاً حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون شهروند افغان فاقد مدرک را هدف قرار داده است؛ افرادی که هیچگاه تحت هیچ چارچوب قانونی رسمی قرار نداشتند. پاکستان اکنون از میزبانی باز و نامحدود بشردوستانه به سوی کنترل ساختارمند مهاجرت در حال گذار است؛ حقی حاکمیتی که برای همه کشورها محفوظ است. کارشناسان میگویند روند جاری بازگشت، یک فرآیند اداری پس از پایان مهلت اقامت موقت است، نه نقض حقوق پناهندگی دائمی.
مقایسه با رویههای جهانی
در مقایسه با معیارهای جهانی، رویکرد پاکستان نسبتاً تدریجیتر ارزیابی میشود. از سال ۲۰۲۳ تاکنون، ایالات متحده آمریکا بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار نفر را اخراج کرده، اتحادیه اروپا حدود ۳۳۰ هزار نفر و بریتانیا بیش از ۸۰ هزار نفر را بازگرداندهاند. برخلاف اخراجهای ناگهانی یا مبتنی بر بازداشت که در کشورهای غربی دیده میشود، روند پاکستان مرحلهوار و همراه با اطلاع قبلی توصیف شده است.
نیاز به راهحل پایدار
با توجه به اینکه افغانستان دیگر در سطح درگیریهای گذشته که موجب آوارگی گسترده شد قرار ندارد، کارشناسان معتقدند که اکنون گذار به یک راهکار قانونی و انسانی ضروری شده است. پاکستان تأکید دارد که راهحل پایدار در بازتوانی مهاجران در داخل افغانستان و تقسیم عادلانه مسئولیتها از سوی جامعه جهانی نهفته است تا بازگشت امن و ادغام دوباره پناهجویان در کشورشان تضمین شود.