تحول قابلتوجهی در گفتمان سیاسی افغانستان در حال شکلگیری است؛ زیرا گروههای بانفوذ و نهادهای سیاستگذاری بهگونه فزایندهای از رویکردی عملگرایانه و مبتنی بر قانون در قبال مسائل دیرینه مرزی با پاکستان حمایت میکنند. بیانیههای اخیر در محافل سیاسی افغانستان نشاندهنده تأکید روزافزون بر واقعگرایی، ثبات منطقهای و پایبندی به قوانین بینالمللی است.
مرکز پالیسی جامعه هزاره در بیانیهای مفصل اعلام کرده است که خط دیورند مرز رسمی میان افغانستان و پاکستان را تشکیل میدهد. این مرکز موضع خود را بر اساس توافقهای تاریخی و اصول پذیرفتهشده حقوق بینالملل استوار دانسته و تأکید کرده است که این مرز در دوره حکومتهای پیشین افغانستان نیز به رسمیت شناخته شده بود. بر اساس این بیانیه، انکار این واقعیت نهتنها با حقایق تاریخی و حقوقی در تضاد است، بلکه خطر افزایش بیثباتی و دامنزدن به احساسات در جامعه افغانستان را نیز در پی دارد.
این مرکز همچنین از موضع محمد محقق، رهبر برجسته افغان، در مورد پذیرش خط دیورند حمایت کرده و دیدگاه او را ستوده است. در این بیانیه آمده است که انتقادها از سخنان او بیشتر ناشی از واکنشهای احساسی و شتابزده بوده تا تحلیل عقلانی. این مرکز تأکید کرده است که روایتهای مستند تاریخی نباید قربانی شعارهای عوامپسندانه یا اهداف کوتاهمدت سیاسی شوند.
این نهاد با اشاره به پیامدهای گستردهتر این موضوع هشدار داده است که نادیده گرفتن واقعیتهای موجود و ترویج شعارهای غیرعملی در گذشته نیز به بیثباتی طولانیمدت افغانستان کمک کرده است. همچنین این مرکز با انتقاد از چالشهای داخلی کنونی، از جمله مشکلات حکمرانی و سیاستهایی که آن را تبعیضآمیز توصیف کرده، خواستار حرکت بهسوی سیاستگذاری عقلانی و تقویت انسجام ملی شده است.
در همین راستا، جبهه جمهوری افغانستان نیز بیانیهای جامع درباره وضعیت مرزهای کشور منتشر کرده است. این گروه تأکید کرده که مرزهای افغانستان، از جمله خط دیورند، در چارچوب قوانین بینالمللی بهطور روشن تعریف شده و در طول زمان از سوی مراجع مربوطه به رسمیت شناخته شدهاند. این جبهه خط دیورند را «یک واقعیت انکارناپذیر حقوقی و سیاسی» توصیف کرده و از رهبران سیاسی و نخبگان خواسته است که منافع ملی را بر روایتهای احساسی یا قوممحور ترجیح دهند.
این جبهه همچنین از همه طرفهای افغان خواسته است که از گفتمانهای تفرقهافکنانه فاصله بگیرند و بهجای آن بر حل بحرانهای جدی داخلی کشور تمرکز کنند. در این بیانیه آمده است که ادامه اختلاف بر سر مسائل حلشده، تنها بیثباتی را عمیقتر کرده و وحدت ملی را تضعیف میکند، در حالی که تعامل سازنده و همکاری منطقهای میتواند مسیر عملیتر و مؤثرتری برای آینده باشد.
واکنش تحلیلگران پاکستانی
در واکنش به این گفتمان در حال تحول، شماری از تحلیلگران دفاعی و سیاستگذاری پاکستان اظهارات اخیر گروههای افغان را «تغییری قابلتوجه و مثبت» در جهت پذیرش مرزهای تثبیتشده بینالمللی توصیف کردهاند.
این تحلیلگران بر این باورند که بهرسمیت شناختن خط دیورند بهعنوان یک مرز تثبیتشده، با موضع دیرینه پاکستان همسو است و میتواند به کاهش تنشهای تاریخی میان دو کشور کمک کند. آنان همچنین تأکید میکنند که اگر این نوع دیدگاهها در محافل سیاسی افغانستان گسترش یابد، ممکن است زمینهساز تقویت اعتماد دوجانبه و افزایش ثبات در مناطق مرزی شود.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که هرچند این اظهارات مهم است، اما هنوز بهمعنای سیاست رسمی دولت افغانستان نیست؛ بنابراین تأثیر عملی آن بر روابط دوجانبه محدود خواهد بود، مگر آنکه در کابل اجماع سیاسی گستردهتری درباره آن شکل گیرد.
این دو بیانیه بازتابدهنده روند گستردهتری در بخشی از تفکر سیاسی افغانستان است که ثبات، شفافیت حقوقی و بهبود روابط منطقهای را ترجیح میدهد. ناظران معتقدند که چنین دیدگاههایی میتواند به کاهش تنشهای دیرینه میان افغانستان و پاکستان کمک کرده و زمینه را برای همکاری در برابر چالشهای مشترک فراهم سازد.
در حالی که افغانستان همچنان با پیچیدگیهای سیاسی و امنیتی روبهرو است، این دعوتها به واقعگرایی و پایبندی به هنجارهای بینالمللی نشاندهنده شکلگیری بحثی تازه است؛ بحثی که بیش از پیش ثبات، گفتوگو و راهحلهای عملی را بر اختلافات تاریخی ترجیح میدهد.