در حالیکه جهان در دههی ۲۰۲۰ بهسرعت به سمت اقتصاد دیجیتال، آموزش آنلاین و حکومتداری الکترونیکی حرکت میکند، گزارشهای تازه از کابل نشان میدهد که بحث محدودسازی اینترنت فایبر نوری در مناطق مسکونی بار دیگر در دستور کار نهادهای تحت کنترل حکومت طالبان قرار گرفته است. این موضوع تنها یک تغییر در سیاستهای مخابراتی نیست، بلکه نشانهای از یک روند عمیقتر در مدیریت اطلاعات، کنترل ارتباطات و بازتعریف فضای عمومی در افغانستان است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی مسئولان شرکتهای ارائهدهنده خدمات اینترنت، اداره تنظیم خدمات مخابراتی (اترا) در نشستهایی با شرکتهای خصوصی، درباره محدودسازی دسترسی به اینترنت فایبر نوری در مناطق مسکونی بحث کرده است. هرچند جزئیات رسمی این تصمیم هنوز اعلام نشده، اما فضای ابهام و سکوت مقامهای مسئول باعث افزایش نگرانی در میان کاربران و فعالان اقتصادی شده است
زیرساخت اینترنت در افغانستان؛ شکننده و وابسته
افغانستان یکی از کشورهایی است که در مقایسه با استانداردهای منطقهای، زیرساخت دیجیتال بسیار شکنندهای دارد. بر اساس برآوردهای نهادهای بینالمللی مانند اتحادیه مخابرات جهانی (ITU)، میزان دسترسی به اینترنت در افغانستان در سالهای اخیر بهطور تقریبی بین ۲۰ تا ۳۰ درصد جمعیت بوده است. این رقم در مقایسه با میانگین جهانی که بیش از ۶۷ درصد است، نشاندهنده شکاف عمیق دیجیتال است
در سطح جهانی، تا سال ۲۰۲۵ بیش از ۵.۳ میلیارد نفر به اینترنت دسترسی دارند و اقتصاد دیجیتال سهمی چندین تریلیون دالری در تولید ناخالص جهانی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، هرگونه محدودسازی اینترنت در کشوری مانند افغانستان، نه تنها یک تصمیم داخلی، بلکه یک حرکت خلاف روند جهانی توسعه محسوب میشود
اینترنت فایبر نوری؛ ستون اقتصاد شهری
در شهرهای بزرگ افغانستان مانند کابل، هرات و مزارشریف، اینترنت فایبر نوری به ستون اصلی ارتباطات مدرن تبدیل شده است. هزاران کسبوکار کوچک و متوسط، شرکتهای خدماتی، رسانهها، مراکز آموزشی و فریلنسرها به این زیرساخت وابستهاند
طبق تخمینهای غیررسمی از اتحادیه شرکتهای مخابراتی افغانستان، تنها در کابل بیش از ۵۰ تا ۸۰ هزار کاربر بهطور مستقیم از خدمات فایبر نوری استفاده میکنند. علاوه بر این، هزاران نفر در قالب فریلنسرهای آنلاین در حوزههایی مانند طراحی گرافیک، ترجمه، تولید محتوا و برنامهنویسی، درآمد ارزی خود را از طریق اینترنت به دست میآورند
در چنین ساختاری، حتی یک محدودسازی جزئی میتواند اثرات زنجیرهای ایجاد کند
کاهش درآمد هزاران خانواده
توقف پروژههای آنلاین
کاهش فعالیت رسانههای دیجیتال
افزایش بیکاری در سکتور تکنالوژی
سیاست محدودسازی؛ از کنترل فنی تا کنترل اجتماعی
سیاست محدودسازی؛ از کنترل فنی تا کنترل اجتماعی
بحث محدودسازی اینترنت در افغانستان موضوع جدیدی نیست. در سالهای اخیر، گزارشهای متعددی از قطعهای موقت یا محدودیتهای منطقهای اینترنت منتشر شده است. یکی از موارد قابل توجه، قطع سراسری اینترنت و شبکههای مخابراتی در سال گذشته بود که برای چندین ساعت تا چند روز، دسترسی میلیونها کاربر را مختل کرد
در آن زمان نیز هیچ توضیح رسمی و شفافی از سوی مقامها ارائه نشد. این نبود شفافیت، باعث شکلگیری این باور در میان بخشی از جامعه شده است که سیاستهای مخابراتی نه صرفاً بر اساس نیازهای فنی، بلکه بر اساس ملاحظات کنترلی و سیاسی تنظیم میشوند
در همین چارچوب، برخی تحلیلگران معتقدند که محدودسازی فایبر نوری میتواند بخشی از یک روند تدریجی برای مدیریت جریان اطلاعات باشد؛ روندی که هدف آن کاهش دسترسی عمومی به فضای آزاد دیجیتال و کنترل بیشتر بر محتوای در گردش در شبکههای اجتماعی و اینترنت است
پیامدهای اقتصادی؛ ضربه به اقتصاد غیررسمی دیجیتال
اقتصاد افغانستان بهشدت به فعالیتهای غیررسمی و دیجیتال وابسته شده است. در سالهای اخیر، با کاهش فرصتهای شغلی سنتی، هزاران جوان به کارهای آنلاین روی آوردهاند
بر اساس برخی برآوردها، تنها از طریق پلتفرمهای فریلنسری مانند Upwork و Fiverr، هزاران افغان سالانه میلیونها دالر درآمد کسب میکنند. این درآمدها نه تنها برای خانوادهها حیاتی است، بلکه بخشی از جریان ورود ارز خارجی به کشور را نیز تشکیل میدهد
اگر دسترسی به اینترنت فایبر نوری محدود شود، پیامدهای زیر محتمل است
کاهش حداقل ۳۰ تا ۴۰ درصدی فعالیت فریلنسرها
توقف پروژههای بینالمللی شرکتهای کوچک IT
مهاجرت دیجیتال نیروی متخصص
کاهش اعتماد بازارهای خارجی به ظرفیت دیجیتال افغانستان
در شرایطی که نرخ بیکاری در افغانستان بهطور غیررسمی در سطح بسیار بالا (بیش از ۲۰ تا ۳۰ درصد در برخی برآوردها) گزارش میشود، هرگونه ضربه به اقتصاد دیجیتال میتواند بحران اشتغال را تشدید کند
پیامدهای اجتماعی؛ انزوای دیجیتال نسل جوان
در افغانستان، نسل جوان بیشترین وابستگی را به اینترنت دارد. از آموزش آنلاین گرفته تا ارتباطات اجتماعی و دسترسی به اخبار، اینترنت نقش اساسی در زندگی روزمره دارد
محدودسازی اینترنت فایبر نوری میتواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد
قطع دسترسی دانشجویان به منابع آموزشی جهانی محدود شدن کلاسهای آنلاین و کورسهای آموزشی کاهش ارتباط جوانان با بازار کار بینالمللی افزایش احساس انزوا و ناامیدی اجتماعی
در جهانی که بیش از ۵.۳ میلیارد انسان به اینترنت متصلاند، حذف یا محدودسازی دسترسی برای یک جامعه، به معنای فاصله گرفتن از جریان اصلی توسعه انسانی است
نقش شرکتهای مخابراتی و فشارهای ساختاری
شرکتهای ارائهدهنده خدمات اینترنت در افغانستان در سالهای اخیر بارها از فشارهای اداری و محدودیتهای تصمیمگیری شکایت کردهاند. بسیاری از این شرکتها سرمایهگذاریهای سنگین در زیرساخت فایبر نوری انجام دادهاند و هرگونه محدودسازی ناگهانی میتواند باعث زیان مالی گسترده شود.
بر اساس اظهارات برخی مسئولان این شرکتها، در صورت اجرای محدودیتها
صدها کارمند ممکن است شغل خود را از دست بدهند
هزینههای عملیاتی شرکتها افزایش مییابد
سرمایهگذاری خارجی در سکتور مخابرات کاهش مییابد
این وضعیت نشان میدهد که تصمیمهای محدودکننده، تنها کاربران را تحت تأثیر قرار نمیدهد، بلکه کل اکوسیستم اقتصادی دیجیتال را متزلزل میکند
گمانهزنی درباره اهداف پنهان
در فضای عمومی و رسانهای، برخی تحلیلگران این سوال را مطرح میکنند که آیا محدودسازی اینترنت صرفاً یک تصمیم فنی است یا بخشی از یک سیاست گستردهتر برای کنترل فضای اطلاعاتی کشور؟
هرچند هیچ سند رسمی در مورد وجود «پلانهای پشت پرده» ارائه نشده، اما تکرار سیاستهای مشابه در سالهای گذشته، باعث شده این گمانهزنیها در افکار عمومی تقویت شود
در غیاب شفافیت، چنین برداشتهایی بهطور طبیعی رشد میکنند و اعتماد عمومی نسبت به سیاستهای مخابراتی کاهش مییابد
شکاف دیجیتال و آینده نامعلوم
در سطح جهانی، اینترنت به یکی از حقوق غیررسمی بشر تبدیل شده است. سازمانهای بینالمللی بارها تأکید کردهاند که دسترسی آزاد به اطلاعات، یکی از ارکان توسعه پایدار است
در مقابل، افغانستان با محدودیتهای ساختاری و تصمیمات غیرشفاف، در حال افزایش فاصله خود با این روند جهانی است. اگر روند محدودسازی ادامه یابد، شکاف دیجیتال میان افغانستان و کشورهای منطقه مانند پاکستان، ایران و کشورهای آسیای مرکزی بیشتر خواهد شد
در حالی که کشورهای همسایه در حال توسعه شبکههای 5G و اقتصاد دیجیتال هستند، محدودسازی فایبر نوری میتواند افغانستان را در سطح فناوری چندین سال عقب نگه دارد
فضای مبهم تصمیمگیری
یکی از ویژگیهای مهم این موضوع، نبود شفافیت در فرآیند تصمیمگیری است. نه جدول زمانی مشخصی اعلام شده، نه جزئیات فنی محدودیتها روشن است و نه دلیل رسمی ارائه گردیده است
این وضعیت باعث ایجاد فضای عدم اطمینان در میان کاربران، شرکتها و سرمایهگذاران شده است؛ فضایی که در آن تصمیمگیری اقتصادی تقریباً غیرممکن میشود
در چنین شرایطی، هر شایعه یا خبر غیررسمی میتواند تأثیر واقعی بر بازار و رفتار کاربران داشته باشد و همین موضوع خود به بیثباتی بیشتر منجر میشود
پیامدهای بلندمدت برای ساختار اجتماعی
اگر روند محدودسازی اینترنت ادامه یابد، پیامدهای آن تنها اقتصادی یا فنی نخواهد بود. در بلندمدت، این سیاست میتواند ساختار اجتماعی را نیز تغییر دهد
کاهش مشارکت اجتماعی در فضای دیجیتال
ضعف رسانههای مستقل آنلاین
افزایش فاصله نسلها در دسترسی به اطلاعات
شکلگیری جامعهای با دسترسی محدود به دانش جهانی
این تغییرات، در نهایت میتواند افغانستان را از مسیر تحولات جهانی جدا کند و آن را به یک جامعه بستهتر از نظر اطلاعاتی تبدیل نماید