به نظر میرسد تنشهای فزاینده در خاورمیانه اکنون وارد مرحلهای میشود که آثار آن تنها به جبهههای جنگ، مناطق سرحدی یا زیربناهای انرژی محدود نمیماند.
به گفته مقامهای سعودی، شامگاه ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ یک پهپاد (طیاره بدون سرنشین) در نزدیکی مکه مکرمه
توسط دفاع هوایی عربستان نابود شد. مقامهای سعودی میگویند این پهپاد پیش از ورود به حریم هوایی ممنوعه شهر مقدس رهگیری و متوقف گردید. دگرجنرال ترکی المالکی، سخنگوی نیروهای ائتلاف سعودی، امنیت مکه مکرمه را «خط سرخ» خواند.
با این حال، نمیتوان از یک جنبه مهم این رویداد چشمپوشی کرد. مقامهای سعودی این پهپاد را حملهای از سوی حوثیها به سوی مکه میدانند، در حالی که طرف حوثی هدف قرار دادن مکه یا هر مکان مذهبی دیگری را رد میکند. از این رو، تفکیک موضعگیریهای هر دو طرف درباره مسوولیت رویداد و هدف اصلی پهپاد ضروری است.
صرف نظر از این اختلاف نظر، رویداد یادشده پرسش بزرگی را مطرح ساخته است: اگر دامنه جنگ یمن بیش از این گسترش یابد، خط سرخ بعدی آن کجا خواهد بود؟
از منازعه محلی تا بحران منطقهای
دشمنی و منازعه میان حوثیها و حکومت یمن پیشینه چندین ساله دارد. اما پس از تسلط حوثیها بر صنعا در سال ۲۰۱۴ و مداخله نظامی به رهبری عربستان در مارچ ۲۰۱۵، این منازعه به یک بحران بزرگ منطقهای مبدل شد.
پس از آن، حملات موشکی و پهپادی میان عربستان سعودی و حوثیها ادامه یافت. با آتشبسی که در سال ۲۰۲۲ به حمایت سازمان ملل متحد برقرار شد، از شدت خشونتها تا حدی کاسته شد، اما حل سیاسی و بنیادی این منازعه به دست نیامد. در این اواخر، حملات و تحرکات نظامی بار دیگر شدت یافته است.
اکنون این منازعه تنها به مرزهای یمن محدود نمیماند، بلکه مسیرهای مهم بحری مانند بحیره سرخ و بابالمندب نیز از این تنشها متأثر شدهاند. بابالمندب گذرگاه حیاتی برای تجارت جهانی است؛ از این رو، بحران در این منطقه میتواند فراتر از سیاستهای منطقهای، بر اقتصاد جهانی نیز اثر بگذارد.
چرا موضوع مکه متفاوت است؟
مکه مکرمه مقدسترین شهر برای مسلمانان جهان است. از همین رو، ماهیت هرگونه تهدید نظامی در نزدیکی این شهر با دیگر رویدادهای نظامی تفاوت دارد.
عربستان سعودی نیز با درک همین حساسیت، امنیت مکه و اماکن مقدسه را خط سرخ اعلام کرده است. در مقابل، طرف حوثی تأکید دارد که مکه یا هیچ مکان مذهبی دیگری را هدف قرار نداده است.
نکته اصلی برای تحلیل این است که ادعاهای مربوط به هدف، قصد و مسوولیت رویداد از واقعیتهای ثابتشده تفکیک گردند. عربستان میگوید پهپاد به سمت مکه در حرکت بود، در حالی که حوثیها آن را تکذیب کردهاند. درک این تفاوت برای تحلیل بحران کنونی اهمیت بنیادی دارد.
پیمان دفاعی مشترک مکه
این رویداد در حالی رخ میدهد که در ۷ اگست ۲۰۲۶، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه پیمان دفاعی مشترک مکه را در مکه مکرمه به امضا رساندند.
بر اساس این پیمان، هر سه کشور بر تقویت امنیت دستهجمعی و همکاریهای دفاعی توافق کردند. در این پیمان تصریح شده است که حمله مسلحانه به هر یک از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. پاکستان روشن ساخته که این پیمان ماهیت دفاعی دارد و علیه هیچ کشوری نیست.
اهمیت این پیمان زمانی بیشتر شد که در ۳۱ اگست، نخستین نشست کمیته استراتژیک سیاسی و دفاعی آن در استانبول برگزار گردید. هر سه کشور در کنار دفاع دستهجمعی، بر پشتیبانی از صلح منطقهای، کاهش تنشها و حل مسالمتآمیز منازعات تأکید مجدد کردند.
در همین نشست، سه کشور بر نهادینهسازی همکاریهای دفاعی، افزایش توانمندیهای دفاعی مشترک و گسترش همکاریها در صنایع دفاعی و فناوری (تکنالوژی) توافق نمودند.
پرسش اصلی برای پاکستان چیست؟
در این میان، وضعیت برای پاکستان تا حدی حساس میشود.
از یک سو، عربستان سعودی شریک مهم دفاعی و دیپلماتیک پاکستان است. از سوی دیگر، پیمان دفاعی مشترک مکه هنوز در مراحل نخستین شکلگیری عملی خود قرار دارد. وزارت امور خارجه پاکستان در ۲۷ اگست نیز تصریح کرده بود که مراحل اجرایی این پیمان تازه آغاز شده است.
نکته مهمتر این که در ۱۰ سپتامبر، وزارت امور خارجه پاکستان روشن ساخت که در پی حملات اخیر حوثیها بر عربستان، هیچ گفتگویی درباره واکنش نظامی فوری بر اساس این پیمان صورت نگرفته است.
این بدان معناست که با وجود تهدیدات متوجه عربستان و انعقاد پیمان جدید دفاعی، پاکستان اقدام به اعلام هیچگونه اقدام نظامی مستقیم نکرده است.
این همان نقطهای است که سیاست خارجی پاکستان باید در آن توازن دشواری را حفظ کند. همکاری دفاعی با عربستان سعودی به جای خود محفوظ است، اما دخالت مستقیم نظامی در منازعه یمن و پیامدهای منطقهای آن، موضوع جداگانهای است.
دفاع و دیپلماسی
چالش اصلی برای پاکستان تنها حفظ تعهد دفاعی با عربستان سعودی نیست؛ بلکه چالش مهمتر این است که چگونه نقش دیپلماتیک خود را برای جلوگیری از گسترش بیشتر تنشهای منطقهای ایفا کند.
در موضعگیری رسمی پیمان دفاعی مشترک مکه نیز در کنار دفاع دستهجمعی، بر تحکیم صلح، امنیت و ثبات منطقهای تأکید شده است. همچنین در اعلامیه مشترک ۳۱ اگست، از کاهش تنش، خویشتنداری و حل مسالمتآمیز بحرانها پشتیبانی شد.
بنابراین، راه معقول برای پاکستان این است که همکاریهای دفاعی و تلاشهای دیپلماتیک را نه در تناقض با یکدیگر، بلکه همگام و موازی به پیش ببرد.
پهپاد در نزدیکی مکه
رویداد رهگیری پهپاد در نزدیکی مکه تنها خبر یک تهدید هوایی نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از یک تحول بزرگتر باشد که در آن، منازعه یمن با امنیت عربستان سعودی، بحیره سرخ و سایر منافع مهم منطقه گره میخورد.
اگر دامنه حملات گسترش یابد، آثار آن فراتر از امنیت عربستان خواهد رفت. کشتیرانی در بحیره سرخ، بابالمندب، انتقال انرژی و تجارت جهانی، همگی میتوانند تحت تأثیر این کشمکشها قرار گیرند. در روزهای اخیر، عربستان هشدارهای امنیتی گستردهای برای مناطق مختلف صادر کرده و نگرانیهای منطقهای درباره امنیت بحیره سرخ و بابالمندب افزایش یافته است.
در چنین فضایی، حادثه پهپاد در نزدیکی مکه نه تنها مسئله امنیت عربستان را مطرح ساخته، بلکه پیچیدگیهای تازه دیپلماتیک و دفاعی را پیش روی شرکای منطقهای از جمله پاکستان قرار داده است.
در نهایت، آزمون اصلی این خواهد بود که پاکستان چگونه میتواند تعهد دفاعی خود را با عربستان سعودی حفظ کند و در عین حال، از خطرات ورود مستقیم به منازعه گستردهتر یمن دوری نماید
ببینید: زیردریاییهای هانگور پاکستان تهدیدی بزرگ برای هند؛ اعتراف مقام سابق هندی