فراتر از اهمیت حقوقی و بینالمللی، این معاهده همچنین بهعنوان ستون اصلی توسعهٔ منابع آبی پاکستان عمل کرده است.
قابلیت اطمینان و پیشبینیپذیری جریانهای آبی که این معاهده فراهم کرده بود، به پاکستان امکان داد تا سیستم آبیاری حوضهٔ سند (IBIS) را توسعه دهد؛ بزرگترین سیستم آبیاری پیوسته در جهان که شامل سه مخزن عمده، شش بند انحرافی، دوازده کانال ارتباطی میانحوضهای و یک شبکهٔ گستردهٔ توزیع آب است و نزدیک به ۳۵ میلیون ایکر زمین را آبیاری کرده و بیش از ۹۰ درصد تولید غذای کشور را تأمین میکند.
سیستم برقآبی پاکستان، کشاورزی آبی و بخش بزرگی از توسعهٔ اقتصادی آن بر پایهٔ جریانهای پایدار و قابل پیشبینی از رودخانههای غربی شکل گرفته است. این معاهده همچنین سهم مهمی در ثبات راهبردی کلی جنوب آسیا داشته است.
در حالیکه جهان در تلاش برای تقویت حکمرانی و شفافیت در حوزهٔ حوضههای آبی مشترک و در چارچوب اصل «یک آب ـ یک چشمانداز» است، هند در مسیر کاملاً مخالف حرکت میکند.
این ثبات راهبردی بهطور اساسی در ماه می ۲۰۲۵ زمانی به چالش کشیده شد که هند بهصورت یکجانبه و غیرقانونی اعلام کرد اجرای معاهدهٔ آبهای سند را به حالت تعلیق در میآورد. این اقدام هند بهطور فزایندهای بهعنوان نقض آشکار تعهدات الزامآور معاهدهای و حقوق بینالملل تلقی میشود.
در کنوانسیون اخیر آب تحت چارچوب سازمان ملل در ژنو، از کشورها خواسته شد تا در راستای اصل «یک آب ـ یک چشمانداز»، حکمرانی و شفافیت در حوضههای آبی مشترک را تقویت کنند.
با این حال، هند در مسیر کاملاً متفاوتی حرکت میکند.
صرفنظر از بحثهای حقوقی دربارهٔ تصمیم هند، پیامدهای راهبردی آن برای پاکستان بسیار جدی است. این اقدام بیش از شش دهه همکاری مبتنی بر معاهده در حوزهٔ آب را دچار وقفه کرده و عدم قطعیت را وارد سیستمی میکند که امنیت آبی، غذایی و انرژی پاکستان را تضمین مینماید.
از ماه می ۲۰۲۵، هند توسعهٔ زیرساختهای بالادستی بر روی رودخانههای غربی را تسریع کرده و همزمان برای اجرای سریع پروژههای اضافی از جمله توسعهٔ کانال «رانبیر» و تونل اتصال «چناب–بیاس» فراخوان مناقصه داده است.
مجموع این اقدامات میتواند تهدید جدی برای امنیت آبی بلندمدت پاکستان ایجاد کند.
هند همچنین تبادل دادههای هیدرولوژیک مربوط به رودخانههای غربی با کمیسر آبهای سند پاکستان را متوقف کرده است؛ اقدامی برخلاف تعهدات تبادل اطلاعات در چارچوب این معاهده. در فصل سیلاب سال ۲۰۲۵، نبود اطلاعات بهموقع جریان رودخانهها، پیشبینی سیلاب و آمادگی اضطراری پاکستان را با مشکل مواجه کرد و خطرات جانی، خسارات به زیرساختهای حیاتی و معیشت مردم را افزایش داد.
چنین اقداماتی با اصول انسانی سازگار نیست، همکاری بینالمللی در حوزهٔ رودخانهها را تضعیف میکند و هدف اساسی حفاظت از جمعیتها در برابر خطرات سیلاب فرامرزی را نقض مینماید. افزون بر این، اقدامات هند توانایی پاکستان را در تحقق اهداف توسعهٔ پایدار (SDGs) بهویژه اهداف 6.5، 6.5.1 و 6.5.2 محدود میسازد.
بهعنوان یک کشور پاییندست، سیستم آبیاری، مخازن، کشاورزی، جمعیت رو به رشد و توسعهٔ صنعتی پاکستان به جریانهای قابل اعتماد و پیشبینیپذیر رودخانههای بالادست وابسته است. هرگونه عدم قطعیت در مقدار یا زمان این جریانها، چالشی راهبردی ایجاد میکند که فراتر از مدیریت سنتی آب بوده و مستقیماً امنیت ملی، غذایی، انرژی، محیط زیست و اقتصاد را تحت تأثیر قرار میدهد.
ساختار جغرافیایی حوضهٔ سند باعث میشود که اطمینان و پیشبینیپذیری جریان رود چناب برای عملکرد ایمن و مؤثر سیستم آبیاری حوضهٔ سند حیاتی باشد. نبود دادههای جریان آب از بالادست، توانایی پاکستان را در تنظیم تقسیم آب کانالها، مدیریت سیلاب و صدور هشدارهای بهموقع بهشدت تضعیف میکند. در شرایط هیدرولوژیک شدید، نبود چنین اطلاعاتی میتواند جان انسانها را به خطر انداخته، زیرساختهای حیاتی را آسیبپذیر کرده و خسارات اقتصادی را افزایش دهد.
نگرانی پاکستان اغلب بهدرستی درک نمیشود؛ این نگرانی نه به یک سد خاص، پروژهٔ برقآبی یا سازهٔ مهندسی محدود است و نه صرفاً به حجم سالانهٔ آب دریافتی تحت معاهده مربوط میشود.
چالش در حال ظهور، ظرفیت تجمعی ایجادشده توسط چندین پروژهٔ بالادستی برای تنظیم فزایندهٔ مقدار، زمانبندی و پیشبینیپذیری جریان آب ورودی به پاکستان است. برای یک کشور پاییندست که سیستم آبیاری آن به جریانهای قابل اعتماد وابسته است، این موضوع یک چالش وجودی محسوب میشود که فراتر از مدیریت معمول آب است. در میان رودخانههای غربی، رود چناب جایگاهی بهطور ویژه حیاتی دارد.
این رود با میانگین جریان سالانهٔ ۲۵ میلیون ایکر فوت در ماراله، نزدیک به ۱۰ میلیون ایکر زمین را از طریق بندهای ماراله، خانکی، قادرآباد، تریمّو و پنجند آبیاری میکند. این مناطق یکی از حاصلخیزترین نواحی کشاورزی پاکستان را تشکیل میدهند و سهم قابل توجهی در تولید گندم، برنج، نیشکر و دیگر محصولات راهبردی داشته و معیشت میلیونها نفر را تأمین میکنند.
از سوی دیگر، رود چناب بخش جداییناپذیر و حیاتی سیستم یکپارچهٔ آبیاری حوضهٔ سند است. مخازن، بندها، کانالهای ارتباطی و شبکههای آبیاری در سراسر حوضه بهصورت یک سیستم هیدرولیکی هماهنگ عمل میکنند. بنابراین هرگونه تغییر پایدار در مقدار یا زمان جریان چناب، فراتر از حوزهٔ مستقیم آن، بر تنظیم کانالها و تأمین آب در کل حوضه تأثیر میگذارد.
اهمیت راهبردی چناب از نظر جغرافیایی نیز تشدید میشود؛ زیرا تقریباً تمام حوزهٔ آبریز این رود در بالادست و در خاک هند قرار دارد و سپس در ماراله وارد پاکستان میشود. برخلاف رودهایی که از شاخههای فرعی پاییندست تغذیه میشوند، پاکستان ظرفیت محدودی برای جبران تنظیم طولانیمدت بالادست از طریق روانآبهای محلی دارد. این واقعیت جغرافیایی، قابلیت اطمینان و پیشبینیپذیری جریان چناب را برای حفظ ثبات عملیاتی سیستم آبیاری حوضهٔ سند ضروری میسازد.