برای دههها، پاکستان یکی از قابلاعتمادترین شرکای جهان در حفظ جان کودکان بوده است. این کشور با همکاری سازمان جهانی صحت و شرکایش، بیش از ۱۶۰ میلیون کودک و ۱۳۰ میلیون مادر را با واکسینهای نجاتبخش محافظت کرده و از نظر کاهش مطلق مرگومیر کودکان از طریق واکسیناسیون، در میان پنج کشور برتر جهان قرار دارد. پاکستان از سال ۱۹۹۴ تاکنون موارد فلج ناشی از پولیو را ۹۹.۸ درصد کاهش داده است. این کارنامه در زمینه ارائه خدمات صحی، فوقالعاده به شمار میرود. اما چیزی که تا امروز وجود نداشت، زیرساخت لازم برای تداوم این روند بر اساس توانمندیهای داخلی خود پاکستان بود. اکنون دو اعلامیه که در پایان اپریل ۲۰۲۶ منتشر شدند، نشان میدهند که این خلأ بهطور جدی مورد توجه قرار گرفته است.
پیشتأییدیه سازمان جهانی صحت واقعاً چه معنایی دارد؟
لابراتوار مرکزی ادویه در کراچی، که یک لابراتوار قانونی زیر نظر اداره تنظیم ادویه پاکستان (DRAP) است، موفق به دریافت پیشتأییدیه سازمان جهانی صحت شده است؛ به این معنا که خدمات آزمایش آن اکنون مطابق با معیارهای سختگیرانه جهانی WHO بوده و تضمین میکند که محصولات درمانی بررسیشده در این مرکز، ایمن، مؤثر و باکیفیت هستند.
این نخستین بار است که لابراتوار ملی آزمایش ادویه پاکستان به چنین جایگاهی دست یافته است. داکتر عبیدالله ملک، رئیس DRAP، تأیید کرد که در گذشته نمونهها برای آزمایش به سنگاپور و کشورهای دیگر فرستاده میشدند، اما اکنون پاکستان بهعنوان یک مرکز آزمایش پیشتأییدشده برای کل جهان شناخته خواهد شد.
اهمیت این موضوع فراتر از یک گواهینامه رسمی است. پیشتأییدیه WHO همان معیاری است که تعیین میکند آیا محصولات دارویی یک کشور در بازارهای بینالمللی قابل اعتماد هستند یا خیر. بدون این تأییدیه، ادویه پاکستانی در گمرکات، نهادهای تدارکاتی و فهرستهای شفاخانههای جهان با موانع مواجه میشود. اما با دریافت آن، صادرات دارویی پاکستان اعتباری به دست میآورد که هیچ کمپین تبلیغاتی قادر به ایجاد آن نیست.
سیستم نظارتی DRAP نیز دیجیتالی شده و روندهای دستی کنار گذاشته شدهاند. همچنین یک سیستم بارکد در حال راهاندازی است تا شهروندان بتوانند قیمت و تاریخ انقضای ادویه را از طریق تلفن همراه بررسی کنند.
سیاست پشت این تأییدیه
کابینه فدرال پاکستان در ۲۹ اپریل ۲۰۲۶ نخستین سیاست ملی واکسین این کشور را تصویب کرد؛ سیاستی که هدف آن کاهش وابستگی به واکسینهای وارداتی، کاهش هزینه واردات و دستیابی به خودکفایی در تولید واکسین است.
زمانبندی این اقدام، فراتر از یک برنامه بلندپروازانه، دارای فوریت جدی است. پاکستان در حال حاضر تقریباً تمام واکسینهای نهایی خود را وارد میکند. کارشناسان صحت عامه میگویند وابستگی شدید به واکسینهای وارداتی، پاکستان را در برابر اختلالات جهانی در زنجیره تأمین آسیبپذیر میسازد و باعث میشود هزینه سالانه واردات واکسین از ۲۵۰ میلیون دالر فراتر رود.
سازمان GAVI، که اصلیترین نهاد پشتیبان برنامههای واکسیناسیون پاکستان است، قرار است حمایت خود را در سال ۲۰۳۱ پایان دهد؛ مسئلهای که این پرسش را مطرح میکند که پاکستان چگونه کمبود مالی ناشی از آن را جبران خواهد کرد. این سیاست، پاسخی مستقیم به همین ضربالاجل پیشرو است.
دولت پاکستان همچنین برای تولیدکنندگان تضمین خرید ارائه کرده تا بازار مطمئنی برای واکسینهای تولید داخل فراهم شود و سرمایهگذاری در این بخش از نظر تجاری مقرونبهصرفه باشد. پاکستان همچنین در حال گفتوگوهای پیشرفته با عربستان سعودی، چین و اندونیزیا برای تسریع ظرفیت تولید داخلی واکسین است.
مسیر پاکستان بهسوی استقلال دارویی
صنعت داروسازی داخلی پاکستان همچنان برای مواد اولیه فعال دارویی (API) بهشدت به واردات وابسته است؛ بهگونهای که برآوردها نشان میدهد بیش از ۹۰ درصد مجموع APIهای موجود در بازار داخلی از خارج وارد میشوند.
برای تثبیت دستاوردها و گسترش ظرفیت تولید، تداوم سیاستگذاری ضروری خواهد بود؛ بهویژه در فضایی از بیثباتی سیاسی که پاکستان بهطور مداوم با آن روبهرو است.
دولت پاکستان مشکل اصلی را بهدرستی شناسایی کرده، چارچوب مناسب را ایجاد نموده و با دریافت پیشتأییدیه سازمان جهانی صحت، نخستین گام معتبر نهادی را برداشته است. اما بخش دشوارتر اکنون آغاز میشود؛ حفظ سرمایهگذاری در تحقیق و تولید در میان تغییرات سیاسی، ایجاد ظرفیت داخلی برای تولید API و تبدیل همکاریها با عربستان سعودی و چین از سطح توافق و نیت به تولید واقعی.
پاکستان سابقهای قوی در رساندن واکسین به مردم خود دارد. اکنون زمان آن رسیده است که مشخص شود آیا این کشور میتواند واکسینهایش را به جهان نیز عرضه کند یا نه.