برنامه هستهای پاکستان یک طرح راهبردی و همهجانبه دولتی بود که با توجه به الزامات امنیت ملی آغاز شد. این تصور که این برنامه صرفاً نتیجه تلاش یک فرد واحد است، به معنای نادیده گرفتن واقعیت است. هرچند دکتر عبدالقدیر خان یکی از ستونهای مهم و شریک کلیدی این مأموریت بود، اما تکمیل آن حاصل تلاش مشترک مجموعهای از نهادهای علمی، نظامی و سیاسی بود. این یک تلاش سازمانیافته نهادی بود که هدف آن تضمین دفاع غیرقابل نفوذ کشور بود.
قوانین و جایگاه NPT
درباره برنامه هستهای پاکستان اغلب تبلیغات «غیرقانونی بودن» مطرح میشود که از نظر حقوقی کاملاً نادرست است. پاکستان معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) را امضا نکرده است، بنابراین به هیچ یک از مفاد آن متعهد نیست. بر اساس حقوق بینالملل، استفاده از حق حاکمیت برای کسب توان دفاعی به هیچ وجه نقض قوانین محسوب نمیشود. پاکستان بدون نقض هیچ تعهد بینالمللی، مسیر هستهای خود را تکمیل کرده است که آن را به یک برنامه مشروع و مستقل تبدیل میکند.
مقایسه ایران و پاکستان
در برخی محافل بینالمللی، برنامههای هستهای ایران و پاکستان با یکدیگر مقایسه میشوند، اما این مقایسه از نظر ساختاری نادرست است. ایران عضو NPT است و بنابراین تمامی فعالیتهای هستهای آن تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی و چارچوب تعهدات قانونی قرار دارد. در مقابل، پاکستان خارج از این نظام فعالیت میکرد و توانمندیهای خود را توسعه میداد. بنابراین ایران بر اساس تعهدات بینالمللیاش ارزیابی میشود، در حالی که پاکستان چنین محدودیتی نداشت؛ و از این رو مقایسه این دو کشور مبنای دقیقی ندارد.
اغراق در برابر واقعیت
معرفی دکتر عبدالقدیر خان بهعنوان «مطلوبترین فرد تحت تعقیب در سطح بینالمللی» میتواند یک روایت اغراقآمیز باشد، اما هیچ پشتوانه حقوقی و قانونی معتبر برای آن وجود ندارد. او هرگز بهطور رسمی در سطح بینالمللی به این شکل نامزد یا تحت اعلان تعقیب عمومی قرار نگرفت، آنگونه که در برخی گزارشهای رسانهای با بزرگنمایی مطرح میشود. تأمین امنیت او از سوی دولت پاکستان نیز در واقع بخشی از حفاظت از یک دارایی راهبردی کشور بود تا از احتمال خرابکاری یا حملات خارجی توسط کشورهایی مانند هند و اسرائیل جلوگیری شود.
نظام مدرن فرماندهی و کنترل
مسیر هستهای پاکستان تنها به آزمایشهای سال ۱۹۹۸ محدود نمیشود، بلکه پس از آن یک سیستم بسیار منظم «فرماندهی و کنترل» ایجاد شد. امروزه تمامی تأسیسات هستهای غیرنظامی پاکستان تحت چارچوبهای حفاظتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) فعالیت میکنند. این برنامه نتیجه یک ماجراجویی پنهانی نیست، بلکه حاصل یک ضرورت دفاعی، اجماع ملی و توسعه نهادی مستمر است که نقش مهمی در حفظ توازن قدرت در منطقه دارد.