در بخش خدمات بیماران سرپایی (OPD) شفاخانه لیدی ریدینگ، بزرگترین شفاخانه دولتی پشاور هستیم. ساعت ۹ صبح است. زنی در حالی که کودک بیمار خود را در آغوش گرفته، در صف ایستاده است. پیشخوان ثبتنام خالی است. هیچ کارمندی دیده نمیشود. کثیفی روی دیوارها بهوضوح دیده میشود.
این یک صحنه فرضی نیست. این موضوع در گزارش بازرسی خود حکومت ایالتی نیز ثبت شده است؛ زمانی که دبیر صحت خیبر پختونخوا در سال جاری بهگونه سرزده از همین شفاخانه بازدید کرد. همین یک صحنه در واقع تمام داستان را بازگو میکند؛ داستان مسیری که طی دوازده سال گذشته در خیبر پختونخوا ادامه داشته است.
داستان به سال ۲۰۱۳ برمیگردد؛ زمانی که تحریک انصاف پاکستان برای نخستینبار حکومت خیبر پختونخوا را به دست گرفت. در آن زمان شعارهای تازهای شنیده میشد: حکومت شفاف، عدالت فوری و توسعه سریع. مردم اعتماد کردند؛ در سال ۲۰۱۸ بار دیگر و سپس در سال ۲۰۲۴ برای سومین بار.
اما دوازده سال مدت زمان طولانی است. در چنین مدتی، هر حکومتی میتواند وعدههای خود را عملی کند یا دستکم پیشرفت چشمگیری در مسیر تحقق آنها نشان دهد. پرسش این است که زندگی مردم عادی خیبر پختونخوا تا چه اندازه تغییر کرده است؟
امسال حکومت ایالتی بودجهای به ارزش ۲ هزار و ۱۱۹ میلیارد روپیه ارائه کرد که بزرگترین بودجه در تاریخ این ایالت محسوب میشود. برای پروژههای انکشافی نیز ۱۹۵ میلیارد روپیه اختصاص داده شد؛ رقمی که پیش از این سابقه نداشت.
اما نکته جالب اینجاست که تا جنوری ۲۰۲۶، بیش از ۱۲۰ میلیارد روپیه از منابع مالی ایالت بدون مصرف باقی مانده بود. این مبلغ آنقدر زیاد بود که حکومت تصمیم گرفت آن را در خزانه فدرال سرمایهگذاری کند؛ یعنی بهجای مصرف در داخل ایالت، پول را در جای دیگری نگهداری کند.
اینجا یک پرسش اساسی مطرح میشود: وقتی این همه پول در اختیار ایالت بوده، چرا هنوز هم مکاتب، شفاخانهها و دسترسی به آب پاک با مشکلات اساسی روبهرو هستند؟
این فقط یک رقم نیست. این رقم نمایانگر ۴۷ لک زندگی است؛ ۴۷ لک خانواده که در آنها کودکان هنوز بهجای کتاب، در مزارع یا دکانها مشغول کار دیده میشوند.
گزارش «وائس آف کیپی» که امسال منتشر شده، نشان میدهد که هنوز ۴۷ لک کودک در خیبر پختونخوا از رفتن به مکتب محروماند. این همان ایالتی است که حکومت طی دوازده سال گذشته همواره ادعا کرده آموزش بزرگترین اولویت آن است.
شماری از پوهنتونهای دولتی این ایالت با مشکلات مالی مواجهاند. معاش استادان نیز در بسیاری موارد بهموقع پرداخت نمیشود. باید یادآوری کرد که بر اساس قانون اساسی، تأمین بودجه پوهنتونها مسئولیت حکومت ایالتی است، نه نهاد دیگری.
روند قانونگذاری نیز کند بوده است. از ماه می ۲۰۲۴ تا اکنون، مجمع ایالتی تنها ۳۰ قانون جدید تصویب کرده است و بسیاری از آنها بیشتر ماهیت سیاسی داشتهاند تا اینکه به مشکلات روزمره مردم عادی ارتباط داشته باشند.
شعار کارت صحت
کارت صحت پلس شاید مشهورترین پروژه حکومت تحریک انصاف در خیبر پختونخوا باشد. ادعا میشود که این برنامه برای تمام شهروندان ایالت زمینه درمان رایگان را فراهم میکند و تاکنون ۴۴ لک نفر از آن استفاده کردهاند.
اما همین گزارش واقعیت دیگری را نیز نشان میدهد: این برنامه اکنون با ۱۸ میلیارد روپیه بدهی مواجه است.
تصور کنید؛ برنامهای که قرار است تضمینکننده درمان مردم باشد، خودش با بحران مالی روبهرو شده است. این فقط یک رقم نیست، بلکه نمونهای روشن از فاصله میان شعارها و مدیریت واقعی است.
وقتی خود ایالت دیگر امن نیست
شاید نگرانکنندهترین مسئله، وضعیت امنیتی باشد. بیش از ۷۰ درصد مرگومیرهای ناشی از تروریسم در سراسر پاکستان، تنها در خیبر پختونخوا رخ داده است.
همین وخامت وضعیت امنیتی و اختلافات فزاینده در داخل حزب سرانجام در اکتبر ۲۰۲۵ به برکناری علی امین گنڈاپور، وزیر اعلیٰ وقت، انجامید. پس از او سهیل آفریدی به عنوان وزیر اعلیٰ تعیین شد.
این تغییر خود نشانهای از شدت بحران بود؛ بحرانی که تلاش برای مهار آن ادامه داشت.
آب؛ چیزی که هنوز هم یک رویا است
بر اساس آمار سال ۲۰۲۴ اداره آمار پاکستان، تنها ۶۸ درصد خانوادهها در خیبر پختونخوا به آب آشامیدنی پاک و منظم دسترسی دارند.
یعنی تقریباً یکسوم جمعیت ایالت، حتی پس از دوازده سال حکومت، هنوز از یکی از ابتداییترین نیازهایی محروم است که باید حق اساسی هر شهروند باشد.
در حالی که ایالتهای همسایه مانند پنجاب و سند پروژههای اتوبوسهای برقی، شفاخانههای جدید و برنامههای بزرگ تنظیف شهری را آغاز کردهاند، خیبر پختونخوا در رقابت برای فراهمکردن خدمات اساسی عقب مانده است؛ حتی در پایتخت خود، پشاور.
مجبور به ترک کشور
نرخ بیکاری در خیبر پختونخوا همواره بالاتر از میانگین کشوری بوده است، بهویژه در میان جوانان. بر اساس یک نظرسنجی بینالمللی، جوانان بیکار در این ایالت بهدلیل نداشتن شغل و امید به آینده، بهسادگی میتوانند هدف گروههای افراطی قرار گیرند.
همین خلأ و ناامیدی، هزاران جوان را به سوی یک مسیر خطرناک دیگر سوق میدهد؛ مسیری که در زبان عام «دونکی» نامیده میشود.
خانوادهها زمینهای خود را میفروشند و تمام پسانداز زندگیشان را در اختیار قاچاقبران و دلالان قرار میدهند، تنها به این امید که فرزندشان به اروپا برسد و زندگی بهتری داشته باشد. نه تضمینی وجود دارد و نه راه بازگشت مشخصی. شماری از جوانان نیز در جریان این سفر جان خود را از دست دادهاند.
بر اساس گزارش آژانس مرزی اروپا در سال ۲۰۲۵، پاکستان اکنون از نظر شمار افرادی که بهگونه غیرقانونی تلاش میکنند وارد اروپا شوند، در جایگاه پنجم قرار دارد.
این تنها یک مشکل اقتصادی نیست؛ بلکه نشانهای از کاهش اعتماد جوانان به حکومت و آینده خود نیز است.
حکومت چه میگوید؟
البته باید دیدگاه حکومت را نیز در نظر گرفت. مقامها از عملکرد خود دفاع کرده و میگویند کارت صحت پلس پوشش صحی را برای تمام جمعیت فراهم کرده، عواید غیرمالیاتی ۷۴ درصد افزایش یافته و میلیاردها روپیه برای تحصیلات عالی اختصاص داده شده است.
وزیر اعلیٰ جدید نیز اخیراً دستور بازرسیهای سرزده از شفاخانههای بزرگ را صادر کرده تا وضعیت خدمات صحی بهبود یابد.
حکومت همچنین میگوید این ایالت با پیامدهای سه دهه جنگ افغانستان و تهدید دوامدار تروریسم مواجه بوده است؛ چالشهایی که ایالتهای دیگر پاکستان در چنین مقیاسی با آن روبهرو نبودهاند.
در پایان: فاصله میان ادعا و واقعیت
دوازده سال، سه حکومت و یک بودجه بیسابقه؛ این همه چیزی است که امروز خیبر پختونخوا در اختیار دارد.
اما همین ایالت همچنان بیش از ۷۰ درصد تلفات ناشی از تروریسم در کشور را متحمل میشود. همین ایالت نتوانسته ۴۷ لک کودک خود را به مکتب برساند. کارت صحت که قرار بود تضمینکننده درمان مردم باشد، خود با بدهی سنگین روبهرو است. و جوانان همین ایالت مجبور میشوند از مسیرهای خطرناک و غیرقانونی کشور را ترک کنند.
این همان فاصلهای است که مردم خیبر پختونخوا هر روز در زندگی خود احساس میکنند؛ فاصله میان ارقام بودجه و صف بیماران در شفاخانه، میان وعدهها و واقعیتهای روی زمین.
دوازده سال پیش مردم برای تغییر رأی دادند. امروز نیز همچنان منتظر همان تغییر هستند.
پرسش هنوز همان پرسشی است که در سال ۲۰۱۳ مطرح شد:
تغییر کجاست؟