۷۹ سال بعد… آیا ما به همان پاکستانی رسیده‌ایم که روزی رؤیای آن دیده شده بود؟
«پاکستان یعنی چه؟» این تنها یک شعار نبود، بلکه پرسشی بود که با سرنوشت میلیون‌ها مسلمان شبه‌قاره گره خورده بود. هر سال در چهاردهم آگست، پرچم سبز و سفید پاکستان در سراسر کشور برافراشته می‌شود، سرود ملی طنین‌انداز می‌گردد، آتش‌بازی برگزار می‌شود و مردم جشن استقلال را گرامی می‌دارند. اما شاید مهم‌ترین پرسشی که باید از خود بپرسیم، فراموش شده است.
پاکستان چرا ایجاد شد؟ و آیا امروز به هدفی که میلیون‌ها نفر برای آن قربانی دادند، نزدیک شده‌ایم؟ این پرسش تنها به تاریخ مربوط نمی‌شود، بلکه با آینده پاکستان نیز پیوند دارد.
چرا ایجاد یک کشور مستقل ضروری دانسته شد؟
پس از جنگ استقلال سال ۱۸۵۷، اوضاع سیاسی شبه‌قاره به‌کلی دگرگون شد. امپراتوری مغول سقوط کرد و حکومت بریتانیا کنترل سراسر هند را در دست گرفت.
در همین دوران، جایگاه سیاسی، آموزشی و اقتصادی مسلمانان به‌تدریج تضعیف شد. سر سید احمد خان نخستین شخصیتی بود که مسلمانان را به فراگیری آموزش نوین تشویق کرد، زیرا باور داشت اگر مسلمانان در عرصه آموزش عقب بمانند، در سیاست نیز همواره ضعیف خواهند ماند.
از همین‌جا بود که اندیشه هویت سیاسی مستقل برای مسلمانان شکل گرفت.
چرا مطالبه تشکیل کشوری جداگانه مطرح شد؟
انتخابات ایالتی سال ۱۹۳۷ نقطه عطفی در تاریخ سیاسی شبه‌قاره بود. پس از این انتخابات، حزب کانگرس در چندین ایالت حکومت تشکیل داد.
موضع «مسلم لیگ» و شماری از رهبران مسلمان این بود که برخی سیاست‌های کانگرس این نگرانی را در میان مسلمانان ایجاد کرد که در نظام مبتنی بر اکثریت، حقوق سیاسی، مذهبی و فرهنگی آنان حفظ نخواهد شد. همین نگرانی بعدها به پایه سیاسی نظریه «دو ملت» تبدیل شد. البته باید یادآور شد که همه مسلمانان با این نظریه موافق نبودند و در آن زمان دیدگاه‌های سیاسی متفاوتی نیز وجود داشت.
قطعنامه لاهور؛ ۲۳ مارچ ۱۹۴۰
در ۲۳ مارچ ۱۹۴۰، «آل ایندیا مسلم لیگ» در نشست تاریخی خود در پارک منٹو لاهور (پارک اقبال کنونی)، قطعنامه‌ای را تصویب کرد که بعدها به نام «قطعنامه پاکستان» شهرت یافت.
در متن این قطعنامه، نام «پاکستان» به‌صورت مستقیم ذکر نشده بود، بلکه از ایجاد دولت‌های مستقلی در مناطقی سخن گفته شده بود که مسلمانان در آن اکثریت داشتند. در ادامه روند سیاسی و جنبش استقلال، همین مطالبه به تشکیل کشور مستقل پاکستان انجامید.
چشم‌انداز قائداعظم چه بود؟
اغلب گفته می‌شود که پاکستان تنها بر پایه مذهب ایجاد شد، اما مطالعه سخنرانی‌های محمدعلی جناح، تصویری گسترده‌تر ارائه می‌کند.
او در ۱۱ آگست ۱۹۴۷ در مجلس مؤسسان گفت:
«شما آزاد هستید؛ آزاد هستید که به معابد خود بروید، به مسجدهای خود بروید یا به هر عبادتگاه دیگری که می‌خواهید.»
این سخنرانی نشان می‌دهد که او خواهان ایجاد کشوری بود که در آن آزادی مذهبی تضمین شود و همه شهروندان در برابر قانون برابر باشند. وی همچنین در مناسبت‌های مختلف بر حاکمیت قانون، صداقت، عدالت و نظام مبتنی بر شایسته‌سالاری تأکید کرده بود.
رؤیای علامه اقبال
علامه محمد اقبال در خطابه تاریخی خود در الله‌آباد در سال ۱۹۳۰، ایجاد یک واحد سیاسی خودمختار برای مناطق مسلمان‌نشین شمال‌غرب هند را پیشنهاد کرد.
از دیدگاه او، هدف تنها دستیابی به یک سرزمین نبود، بلکه ایجاد جامعه‌ای بود که مسلمانان بتوانند فرهنگ، آموزش، توسعه اقتصادی و هویت سیاسی خود را آزادانه رشد دهند.
پاکستان برای چه اهدافی ایجاد شد؟
با بررسی اسناد تاریخی، سخنرانی‌های قائداعظم و جنبش پاکستان، اهداف اساسی زیر به‌دست می‌آید:
- تأمین نمایندگی سیاسی و امنیت مسلمانان
- آزادی مذهبی
- حاکمیت قانون
- ایجاد دولت مبتنی بر عدالت
- فرصت‌های برابر برای شهروندان
- توسعه اقتصادی
- گسترش آموزش و پیشرفت علمی
- حفاظت از حقوق اقلیت‌ها
- ایجاد کشوری که هر شهروند بتواند بر اساس توانایی‌های خود پیشرفت کند
این اهداف تنها مذهبی نبودند، بلکه ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی نیز داشتند.
پاکستان پس از ۷۹ سال، در کجا قرار دارد؟
اگر به سخنرانی‌های محمدعلی جناح، قطعنامه لاهور و اهداف اصلی جنبش پاکستان نگاه کنیم، روشن می‌شود که این جنبش تنها برای دستیابی به یک قلمرو جغرافیایی نبود؛ بلکه هدف آن ایجاد کشوری بود که مسلمانان در آن از امنیت سیاسی برخوردار باشند، قانون حاکم باشد، عدالت برای همه یکسان اجرا شود، اقتصاد نیرومند باشد، آموزش گسترش یابد و همه شهروندان فرصت برابر برای پیشرفت داشته باشند.
اکنون پرسش این است که پس از ۷۹ سال، تا چه اندازه به این اهداف نزدیک شده‌ایم؟ پاسخ این پرسش، هم در موفقیت‌های پاکستان نهفته است و هم در حوزه‌هایی که این کشور هنوز راه درازی برای رسیدن به آرمان‌های خود در پیش دارد