دههی عزم و استقلال: دهمین سالگرد شهادت برهان مظفر وانی و آگاهی فکری نسل جدید کشمیر
شهادت برهان مظفر وانی، فرمانده جوان، در هشتم جولای ۲۰۱۶ در منطقهی کوکرناگِ جنوب کشمیر، به یک نقطهی عطف تبدیل شد؛ رویدادی که تاریخ معاصر، پویاییهای سیاسی و چشمانداز اجتماعی جامو و کشمیر را بهگونهای اساسی دگرگون کرد. امروز از آن رویداد یک دهه گذشته است، اما نام و یاد برهان وانی همچنان در ارتباط با منازعهی کشمیر، گرایشهای نسل جدید و شکلدهی به روایتها در عصر دیجیتال، از اهمیت محوری برخوردار است.
در طول ده سال گذشته، درهی کشمیر از نظر مادی، سیاسی و جغرافیایی مراحل دشواری را پشت سر گذاشته است؛ با این حال، در سطح فکری، معیار و الگویی که برهان وانی ایجاد کرد، همچنان برای نسل جدید جامو و کشمیر بهعنوان یک پایهی فکری مطرح است.
شخصیت و نقش برهان وانی بهعنوان نمادی از جنبش حق تعیین سرنوشت در کشمیر تحت کنترل هند مطرح شده است؛ نمادی که به مقاومت رو به افول، روح تازهای بخشید. حکومت هند و ادارهی تحت کنترل آن، او را صرفاً بهعنوان یک فرد مسلح معرفی میکردند، اما در میان مردم کشمیر و جریانهای حامی مقاومت، او به نمادی فراموشنشدنی در برابر اشغال تبدیل شد. همین تضاد فکری، شخصیت او را به یکی از ماندگارترین و بحثبرانگیزترین موضوعات در شرایط پیچیدهی سیاسی و نظامی منطقه تبدیل کرده است. او با شکستن سنت پنهانکاری از میان کوهها و جنگلهای کشمیر، با نام واقعی، چهرهی آشکار و پیام روشن خود در پلتفرمهای دیجیتال حضور یافت و به روایت کشمیری جلوهی تازهای بخشید.
برخلاف راهبردهای سنتی نظامی در دورههای گذشته، برجستهترین و نوآورانهترین جنبهی فعالیت برهان وانی، استفادهی هوشمندانه از ابزارهای ارتباطی جدید و رسانههای اجتماعی بود. این راهبرد دیجیتال نه تنها روایتهای رسمی هند را به چالش کشید، بلکه بر جوانان تحصیلکردهی کشمیری تا آن حد تأثیر گذاشت که شماری از دانشآموزان و دانشجویان ممتاز مکاتب و دانشگاهها نیز به این جریان پیوستند. این موضوع در سطح جهانی نشان میدهد که در منازعات عصر حاضر، تنها سلاح و درگیری نظامی تعیینکننده نیست، بلکه جبههی اطلاعات، هویت و روایت نیز اهمیت مرکزی یافته است. جوانان کشمیری در چهرهی برهان وانی، فردی تحصیلکرده، آگاه و مصمم را دیدند که به باور آنان توانایی به چالش کشیدن نظام موجود را داشت.
پس از شهادت فرمانده برهان وانی، موج گستردهی اعتراضات مردمی که در درهی کشمیر شکل گرفت، نشاندهندهی عمق نفوذ این جنبش در میان مردم بود. حضور بیش از ۵۰۰ هزار کشمیری در مراسم تشییع جنازهی او و اعتراضات چندینماههی پس از آن، واکنشهایی را از دهلی نو تا واشنگتن برانگیخت.
دهلی نو برای مهار این موج مردمی، استفادهی گسترده از تفنگهای ساچمهای را در پیش گرفت؛ اقدامی که باعث نابینایی صدها جوان شد. همچنین برای ماهها ارتباطات اینترنتی و مخابراتی محدود گردید. سازمانهای بینالمللی حقوق بشری نسبت به این اقدامات ابراز نگرانی کردند، در حالی که مقامهای هندی این سیاستها را با استناد به مسائل امنیتی توجیه میکردند. با این حال، این فشارها اگرچه توانستند احساسات عمومی را برای مدتی محدود کنند، اما نتوانستند ریشههای فکری این جریان را تضعیف نمایند.
پس از لغو یکجانبهی مادههای ۳۷۰ و ۳۵A قانون اساسی هند توسط حکومت مودی در آگست ۲۰۱۹، وضعیت جغرافیایی و سیاسی جامو و کشمیر تغییر یافت و این منطقه وارد مرحلهی جدیدی از رقابتهای راهبردی شد. با وجود محدودیتهای شدید سیاسی، بازداشت طولانیمدت رهبران و تغییرات پیدرپی اداری، در چشمانداز ژئوپولیتیکی سال ۲۰۲۶ نیز روایت برهان وانی همچنان حضور دارد. یادآوری نام او همچنان با ادعاهای حکومت مودی مبنی بر عادیشدن کامل وضعیت کشمیر در تضاد دانسته میشود. افزایش شمار نیروهای نظامی یا اعمال سکوت اجباری نمیتواند اندیشهها را از میان ببرد؛ و به همین دلیل، در زیر سکوت ظاهری مردم کشمیر، همچنان جریانهای فکری عمیقی در حال شکلگیری دانسته میشوند.
در شرایط کنونی ژئوپولیتیکی، اولویتها و منافع جامعهی جهانی بهطور چشمگیری تغییر کرده است؛ بهگونهای که روابط اقتصادی در بسیاری موارد بر مسائل حقوق بشری اولویت یافتهاند. در چنین شرایط دشواری، مردم کشمیر، بهویژه نسل جوان، در حال پرورش نوعی مقاومت خاموش اما عمیق فکری هستند که میتواند نسبت به رویارویی مستقیم نظامی پایدارتر باشد. قوانین جدیدی که از سوی دهلی نو برای تغییر ساختارهای مربوط به زمین، زبان و ترکیب جمعیتی منطقه معرفی شدهاند، باعث تقویت احساس حفاظت از هویت و بقای خود در میان جوانان کشمیری شده است. این بیداری در واقع ادامهی همان آگاهیای است که بنیاد آن یک دهه پیش گذاشته شد.
با گذشت ده سال از شهادت برهان وانی، پرسش اساسی و فکری این است که آیا یک مسئلهی دیرینه مانند کشمیر میتواند تنها با قدرت نظامی، محدودیتهای ارتباطی و نقض حقوق بشر حل شود؟ تجربهی تاریخی نشان داده است که منازعات طولانیمدت منطقهای تنها با اقدامات سختگیرانهی امنیتی پایان نمییابند. راه رسیدن به صلح پایدار در کشمیر، به باور بسیاری، از احترام به خواستهای مردم، گفتوگوی سیاسی هدفمند و یافتن راهحلهای مورد قبول طرفهای درگیر میگذرد.
رویداد برهان وانی یکی از فصلهای ماندگار تاریخ کشمیر به شمار میرود؛ فصلی که نشان میدهد تا زمانی که یک راهحل اساسی برای این مسئله پیدا نشود، خواستهها و احساسات نسل جدید به شکلی ادامه خواهد یافت و مطالبهی دیرینهی حق تعیین سرنوشت همچنان در برابر فشارهای تاریخی باقی خواهد ماند.